نفوذ تسلیحاتی انگلیس در قفقاز؛ ابعاد شراکت نظامی لندن و باکو

به گزارش خبرگزاری خبرآنلاین، سفر اخیر «ورنون کوکر»، وزیر دولت انگلیس در امور دفاعی به جمهوری آذربایجان و دیدارهای فشرده وی با مقامات ارشد نظامی این کشور، بار دیگر توجه ناظران سیاسی و تحلیلگران مسائل راهبردی را به تحرکات فزاینده لندن در منطقه حساس قفقاز جنوبی جلب کرده است.

بنابر روایت ندای گیلان به نقل از تسنیم، در جریان این سفر دیپلماتیک-نظامی، کوکر دیدارهای جداگانه‌ای با «ذاکر حسن‌اف» وزیر دفاع و «ووقار مصطفی‌اف» وزیر صنایع دفاعی جمهوری آذربایجان داشت.

محور اصلی و آشکار این مذاکرات، توسعه و تعمیق همکاری‌های دوجانبه در حوزه‌های دفاعی، ارتقای ظرفیت صنایع نظامی، تبادل فناوری‌های نوین و بهره‌گیری از نوآوری‌های امنیتی عنوان شده است.

با این حال، حضور پررنگ انگلیس در این منطقه آن هم همزمان با تحولات پرشتاب ژئوپلیتیک قفقاز و رقابت قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای، ابعاد پنهان و حائز اهمیت دیگری نیز دارد که نیازمند واکاوی دقیق است.

دیپلماسی تسلیحاتی لندن در نمایشگاه صنایع دفاعی باکو

در حاشیه این دیدارها، «دانکن نورمن»، سفیر انگلیس در باکو، با اشاره به شرایط پیچیده بین‌المللی و تغییر مناسبات قدرت در سطح جهانی، تاکید کرد که در سایه تهدیدات و چالش‌های روزافزون امنیتی، برخورداری از شراکت‌های پایدار و قابل اتکا بیش از پیش برای کشورهای این منطقه اهمیت یافته است.

خود ورنون کوکر نیز در مواضعی که نشان از رویکرد هدفمند کشورش دارد، با توصیف جمهوری آذربایجان به عنوان یک «شریک ارزشمند» برای لندن، از عزم جدی و برنامه‌ریزی‌شده انگلیس برای تعمیق مناسبات دفاعی با باکو خبر داد.

به گفته این مقام ارشد انگلیسی، شراکت راهبردی میان دو کشور صرفاً به مسائل نظامی محدود نمی‌شود، بلکه فرصت‌های بی‌بدیلی را برای تعامل هم‌افزا در حوزه‌های تأمین امنیت، رشد اقتصادی و توسعه نوآوری‌های فناورانه فراهم می‌آورد.

گواه روشن این ادعا و تلاش لندن برای باز کردن جای پای خود در بازار تسلیحاتی قفقاز، حضور فعال و سازمان‌یافته ۱۸ شرکت معتبر و بزرگ انگلیسی در نمایشگاه بین‌المللی دفاعی جمهوری آذربایجان موسوم به (ADEX) است که به وضوح از تمایل انگلیس برای تسخیر بازارهای نوظهور نظامی حکایت دارد.

لغو تحریم‌های تسلیحاتی و آغاز عصر جدید همکاری‌ها

در همین راستا، «نیل واتسون»، تحلیلگر برجسته سیاسی انگلیسی در مسائل اوراسیا، معتقد است که سفر وزیر دفاع انگلیس به باکو، نشان‌دهنده اراده جدی مقام‌های لندن و باکو برای ارتقای سطح روابط دیرینه خود در عرصه امنیت و صنایع دفاعی به یک مرحله کاملاً جدید است.

واتسون بر این باور است که حضور گسترده شرکت‌های انگلیسی در نمایشگاه تسلیحاتی باکو و برگزاری نشست‌های فشرده در سطح وزرا، بازتاب‌دهنده تلاش برای گذار از یک «حسن‌نیت دیپلماتیک» صِرف به سوی همکاری‌های عملیاتی و ملموس در زمینه‌های آموزش نیروها، انتقال فناوری و توسعه زیرساخت‌های صنایع دفاعی بومی است.

وی با اشاره به تحولات مهم اخیر در روند روابط دوجانبه دو کشور می‌افزاید: «تعاملات نزدیک‌تر دفاعی، بستری مستحکم برای ارتباطات مستمر و شبکه‌سازی میان دولت‌ها، نهادهای نظامی، مربیان، مهندسان و شرکت‌های تجاری ایجاد می‌کند. پایه‌های عملی این تعاملات پیش‌تر با دقت بنا شده است؛ به طوری که در ماه مارس سال ۲۰۲۵، انگلیس در اقدامی معنادار برای نخستین بار یک وابسته نظامی دائمی در جمهوری آذربایجان منصوب کرد و متعاقب آن در اکتبر همان سال، دو کشور یک برنامه جامع و گسترده را برای توسعه همکاری‌های دفاعی دوجانبه به امضا رساندند.»

لغو تحریم‌های تسلیحاتی انگلیس علیه جمهوری آذربایجان در اکتبر ۲۰۲۵، نقطه عطفی تاریخی در این مسیر به شمار می‌رود. اگرچه صادرات تسلیحات انگلیسی همچنان نیازمند طی کردن فرآیندهای پیچیده و نظارتی صدور مجوز در داخل این کشور است، اما این اقدام سیاسی، مسیر حقوقی را برای انعقاد قراردادهای کلان نظامی هموار کرده و فصلی نو در تبادلات تسلیحاتی دو کشور گشوده است.

تلاقی منافع؛ از امنیت کریدورهای انرژی تا نفوذ ژئوپلیتیک

روابط لندن و باکو ریشه‌ای عمیق در مناسبات انرژی و اقتصاد سیاسی قفقاز دارد. از زمان امضای قرارداد مشهور نفتی در سال ۱۹۹۴ که شاکله اصلی نفوذ شرکت‌های غربی و در رأس آن‌ها انگلیس را در حوزه دریای خزر شکل داد، لندن همواره نگاهی استراتژیک به حفظ امنیت سرمایه‌گذاری‌های کلان خود در این منطقه داشته است.

با گذشت سه دهه، اکنون انگلیس تلاش دارد تا با استفاده از اهرم «همکاری‌های دفاعی»، چتر امنیتی نامرئی خود را بر فراز کریدورهای انرژی و منافع اقتصادی‌اش در قفقاز جنوبی بگستراند.

برای لندن، توسعه این مناسبات به معنای تقویت روابط با شریکی کلیدی است. انگلیس که از طریق غول‌های نفتی نظیر «بی‌پی» سرمایه‌گذاری‌های عظیمی در زیرساخت‌های استخراج و انتقال انرژی خزر انجام داده، اکنون می‌کوشد با ابزار دیپلماسی تسلیحاتی، علاوه بر محافظت از منافع اقتصادی خود، نفوذ دیپلماتیک و امنیتی‌اش را در برابر سایر رقبای منطقه‌ای و جهانی تثبیت کند.

واتسون در این باره می‌گوید: «این همکاری‌های دفاعی می‌تواند فرصت‌های بی‌نظیری را برای شرکت‌های انگلیسی نه تنها در فروش تجهیزات رزمی، بلکه در حوزه‌های خدمات آموزشی، نگهداری، پشتیبانی نرم‌افزاری و نوسازی تجهیزات فراهم آورد؛ رویکردی که کاملاً با استراتژی کلان لندن مبنی بر پیوند زدن بخش دفاعی به رشد اقتصادی و توسعه صادرات همخوانی دارد.»

تنوع‌بخشی به منابع تسلیحاتی؛ راهبرد دفاعی باکو

از سوی دیگر، باکو نیز اهداف مشخص و حساب‌شده‌ای را از نزدیک شدن به قدرت‌های غربی نظیر انگلیس دنبال می‌کند. جمهوری آذربایجان که در تلاش است موقعیت نظامی خود را در قفقاز تثبیت کند، اکنون به شدت به دنبال توسعه پتانسیل‌های تخصصی و بومی‌سازی صنایع نظامی خود است.

دسترسی به تخصص‌های پیشرفته بین‌المللی در حوزه‌هایی نظیر ارتباطات امن، سیستم‌های نظارتی دقیق، تاب‌آوری و امنیت سایبری، فناوری‌های نوین ضدپهپادی، شبیه‌سازی نظامی و آموزش استانداردهای روز به نیروهای مسلح، از جمله جذابیت‌های استراتژیک شراکت با انگلیس برای دستگاه محاسباتی باکو محسوب می‌شود.

کارشناسان و استراتژیست‌های نظامی معتقدند توافقاتی که متضمن آموزش متخصصان جمهوری آذربایجان، ایجاد ظرفیت‌های خدماتی و زیرساختی محلی، پیشبرد پروژه‌های مشترک تولید سلاح، انتقال کدهای فناوری یا تولید تجهیزات تحت لیسانس باشد، ارزش راهبردی مضاعفی برای این کشور در قیاس با خرید صرف و واردات تسلیحات خواهد داشت.

این رویکرد به جمهوری آذربایجان کمک می‌کند تا در بلندمدت از یک مصرف‌کننده صرف سلاح، به کشوری با زیرساخت‌های نظامی بومی و مستقل‌تر تبدیل شود.

خروج از انحصار تسلیحاتی و پیامدهای امنیتی منطقه

«آزاد عیسی‌زاده»، کارشناس مسائل نظامی و مقام پیشین اداره اطلاعات و تحلیل وزارت دفاع جمهوری آذربایجان، با تأیید این رویکرد عمل‌گرایانه دولت باکو، تأکید می‌کند که انگلیس از دیرباز در حوزه‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی-صنعتی با جمهوری آذربایجان همکاری مستمر داشته است.

وی معتقد است حضور پررنگ هیئت‌ها و شرکت‌های انگلیسی در نمایشگاه صنایع دفاعی آذربایجان و دیدارهای سطح بالا با وزرای کلیدی، نشان‌دهنده توجه ویژه لندن به ظرفیت‌سازی دفاعی در این کشور است.

عیسی‌زاده با اشاره به پویایی‌های امنیتی در سطح کلان می‌افزاید: «در شرایط به‌شدت بی‌ثبات کنونی نظام بین‌الملل، انگلیس موضعی کاملاً فعال در قبال مسائل امنیتی اتخاذ کرده که بازتاب روشن آن را می‌توان در بحران‌های پیچیده خاورمیانه و درگیری‌های ادامه‌دار روسیه و اوکراین مشاهده کرد. با توجه به روابط تنگاتنگ و راهبردی لندن و آنکارا، این امر فرصت‌های جدید و بی‌سابقه‌ای را برای تعاملات سه‌جانبه یا چندجانبه در منطقه قفقاز فراهم می‌آورد.»

۲۱۹