ندای گیلان،گروه استان ها- رها افشار: در زنجیره تولید برنج، برداشت محصول پایان مسیر دشوار کشاورز نیست؛ بلکه آغاز مرحله‌ای حساس است که کیفیت نهایی محصول، ارزش اقتصادی آن و حتی میزان بهره‌وری دسترنج چندماهه شالیکاران به عملکرد صحیح آن وابسته است. شلتوک برداشت‌شده برای تبدیل شدن به برنج باکیفیت، باید در زمان مناسب و تحت شرایط استاندارد خشک و فرآوری شود؛ فرآیندی که هرگونه اختلال در تأمین انرژی مورد نیاز آن می‌تواند پیامدهایی فراتر از توقف چند دستگاه صنعتی داشته باشد.
در استان های شمالی کشور، به‌ویژه گیلان که بخش مهمی از اقتصاد کشاورزی آن بر پایه کشت برنج استوار است، شالیکوبی‌ها حلقه‌ای تعیین‌کننده میان تولید در مزرعه و عرضه محصول به بازار مصرف محسوب می‌شوند. این واحدها در فصل برداشت با حجم قابل توجهی از شلتوک مواجه‌اند و باید در فرصت زمانی محدود، محصول کشاورزان را دریافت، خشک، پوست‌گیری و برای عرضه آماده کنند.
در چنین شرایطی، پایداری تأمین برق دیگر صرفاً یک مطالبه صنفی از سوی صاحبان صنایع تبدیلی نیست، بلکه به موضوعی مرتبط با حفظ کیفیت محصول، کاهش ضایعات کشاورزی، حمایت از درآمد شالیکاران و امنیت غذایی کشور تبدیل می‌شود. از سوی دیگر، ناپایداری شبکه برق و خاموشی‌های احتمالی در روزهای اوج مصرف تابستان، می‌تواند برنامه فعالیت این واحدها را با اختلال مواجه کند.
توقف ناگهانی خشک‌کن‌ها، فن‌ها، نقاله‌ها و تجهیزات فرآوری، علاوه بر ایجاد وقفه در روند تولید، مدیریت رطوبت شلتوک را دشوار کرده و در صورت تداوم یا تکرار، زمینه افت کیفیت و افزایش شکستگی دانه‌های برنج را فراهم می‌کند. این مسئله زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که بدانیم کیفیت برنج تنها در مزرعه و با ندای گیلان بذر مناسب، مدیریت آب و تغذیه گیاه یا برداشت اصولی تعیین نمی‌شود؛ بلکه بخش مهمی از آن در مرحله پس از برداشت و در فرآیند خشک‌کردن و تبدیل شلتوک شکل می‌گیرد.
به بیان دیگر، ممکن است کشاورز تمام مراحل تولید را به‌درستی پشت سر گذاشته باشد، اما اختلال در تأمین برق شالیکوبی و تأخیر در فرآوری، ارزش اقتصادی محصول نهایی را کاهش دهد. در چنین شرایطی، بهره‌گیری از انرژی های تجدیدپذیر و توسعه سامانه‌های خورشیدی در واحدهای شالیکوبی می‌تواند راهکاری مؤثر برای کاهش آسیب‌پذیری این حلقه مهم از زنجیره تولید برنج باشد؛ راهکاری که علاوه بر مزایای اقتصادی و زیست‌محیطی، از منظر پدافند غیرعامل اقتصادی و تاب‌آوری زیرساخت‌های کشاورزی نیز اهمیت دارد.
خاموشی در شالیکوبی؛ گسست در زنجیره حساس تولید برنج
«محمود هوشیارفرد» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان در گفتگویی با تأکید بر اهمیت تأمین پایدار انرژی در صنایع تبدیلی برنج، معتقد است نصب سامانه‌های خورشیدی، به‌ویژه سامانه‌های متصل به شبکه همراه با ذخیره‌ساز یا مدل‌های هیبریدی در شالیکوبی‌ها، فراتر از یک اقدام محیط‌زیستی و در واقع نوعی راهبرد پدافند غیرعامل اقتصادی است.
وی ادامه داد: این فناوری می‌تواند با پشتیبانی از فعالیت خشک‌کن‌ها، پوست‌گیرها و سایر تجهیزات ضروری، استمرار فرآوری محصول را در زمان بروز اختلال در شبکه برق امکان‌پذیر کند و از توقف زنجیره پس از برداشت جلوگیری به عمل آورد. اهمیت این موضوع در مقیاس ملی نیز قابل توجه است.
هوشیارفرد گفت: بر اساس پیش‌بینی وزارت جهاد کشاورزی، تولید سالانه شلتوک کشور حدود ۳.۷ میلیون تن برآورد می‌شود که معادل ۲ تا ۲.۲ میلیون تن برنج سفید است؛ این در حالی است که نیاز سالانه کشور به برنج سفید حدود سه میلیون تن تخمین زده می‌شود.
وی تصریح کرد: در چنین شرایطی، جلوگیری از ضایعات پس از برداشت و حفظ کیفیت محصول تولید داخل، اگر چه صرفاً یک مسئله مرتبط با فعالیت کارخانه‌های شالیکوبی نیست و لیکن، مستقیماً با بهره‌وری منابع کشاورزی و امنیت غذایی کشور ارتباط دارد.
کیفیت برنج از مدیریت خشک‌کردن آغاز می‌شود
هوشیارفرد با اشاره به ارتباط میان پایداری انرژی و کیفیت محصول نهایی، بر این نکته تأکید دارد که تأمین برق مطمئن می‌تواند امکان فعالیت پیوسته فن‌ها، نقاله‌ها، تجهیزات کنترلی و سامانه‌های خشک‌کن را فراهم کند؛ موضوعی که در مدیریت صحیح فرآیند خشک‌کردن شلتوک اهمیت زیادی دارد.
وی ادامه داد: با این حال، کیفیت نهایی برنج تنها به تأمین برق وابسته نیست و عواملی همچون دمای خشک‌کن، میزان رطوبت اولیه و نهایی شلتوک، ضخامت بستر محصول، یکنواختی جریان هوا، زمان استراحت و ویژگی‌های رقم برنج نیز در آن نقش دارند.
در واقع، نوسان یا قطع ناگهانی برق ممکن است روند خشک‌کردن را متوقف کرده و کنترل دقیق این متغیرها را دشوار کند. چنانچه این اختلال به خشک‌شدن نامتوازن، تأخیر در فرآوری یا باقی‌ماندن طولانی‌مدت شلتوک در شرایط نامناسب منجر شود، احتمال اُفت کیفیت و افزایش ضایعات نیز بیشتر خواهد شد.
دمای نامناسب خشک‌کن، اختلاف رطوبت در بخش‌های مختلف بستر شلتوک و خشک‌شدن غیریکنواخت دانه‌ها از جمله عواملی هستند که می‌توانند بر میزان شکستگی برنج در مراحل بعدی فرآوری تأثیر بگذارند. بنابراین، اهمیت برق پایدار در شالیکوبی‌ها بیش از آنکه به معنای افزایش صرف ظرفیت تولید باشد، به ایجاد امکان کنترل دقیق‌تر و قابل پیش‌بینی‌تر فرآیند خشک‌کردن و تبدیل محصول بازمی‌گردد.
البته ارزیابی میزان تأثیر این فناوری بر کاهش ضایعات و افزایش کیفیت محصول، نیازمند ثبت و مقایسه شاخص‌هایی همچون مدت توقف تجهیزات، میزان مصرف برق، رطوبت شلتوک در زمان ورود و خروج، درصد برنج سالم و میزان شکستگی دانه‌ها پیش و پس از اجرای طرح است.
پنل خورشیدی؛ راهکاری برای عبور از خاموشی‌ها
به اعتقاد این عضو هیئت علمی، استفاده از انرژی خورشیدی در صنایع تبدیلی برنج نباید صرفاً به‌عنوان جایگزینی کامل برای شبکه برق در نظر گرفته شود؛ بلکه ترکیب هوشمندانه برق شبکه با سامانه تولید برق خورشیدی و در صورت توجیه فنی و اقتصادی، استفاده از ذخیره‌سازهای انرژی می‌تواند راهکار واقع‌بینانه‌تری برای بسیاری از واحدهای شالیکوبی باشد.
در این الگو، پنل‌های خورشیدی بخشی از نیاز روزانه واحد صنعتی به برق را تأمین می‌کنند و استفاده از اینورترهای مناسب و تجهیزات حفاظتی، امکان مدیریت بهتر نوسانات و شرایط تأمین انرژی را فراهم می‌آورد. همچنین باتری‌های ذخیره‌ساز، در صورت طراحی صحیح و متناسب با ظرفیت مورد نیاز، می‌توانند هنگام قطع برق، تجهیزات حیاتی و ضروری شالیکوبی را پشتیبانی کنند.
البته اجرای چنین طرحی مستلزم بررسی دقیق شرایط هر واحد است. توان مورد نیاز برای راه‌اندازی موتورهای الکتریکی، ساعات فعالیت شالیکوبی در فصل برداشت، الگوی خاموشی‌ها، فضای مناسب برای نصب پنل‌ها، ظرفیت تجهیزات و هزینه‌های نگهداری باید پیش از سرمایه‌گذاری مورد ارزیابی قرار گیرد.
در برخی واحدها نیز به‌جای تلاش برای تأمین تمام بار الکتریکی و تجهیزات پرمصرف، اولویت‌بندی بارهای حیاتی مانند فن‌ها، سامانه‌های کنترلی و تجهیزات حساس می‌تواند راهکاری اقتصادی‌تر و کارآمدتر باشد. از این منظر، توسعه انرژی خورشیدی در شالیکوبی‌ها باید بر مبنای نیاز واقعی هر واحد و با محاسبه هزینه‌های سرمایه‌گذاری، تعمیر و نگهداری و همچنین خسارت‌های احتمالی ناشی از توقف فعالیت انجام شود.
تبدیل شالیکوبی‌ها به تولیدکنندگان انرژی
هوشیارفرد با تأکید بر ضرورت کاهش وابستگی صنایع تبدیلی برنج به شبکه برق سراسری، معتقد است شالیکوبی‌ها می‌توانند با بهره‌گیری از ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر، از مصرف‌کنندگان صرف انرژی به واحدهایی با قابلیت تولید بخشی از انرژی مورد نیاز خود تبدیل شوند.
وی اضافه کرد: هم‌زمانی دو چالش ساختاری در بخش کشاورزی شمال کشور، یعنی ناپایداری تأمین برق در دوره اوج مصرف تابستان و حساسیت دانه‌های برنج به تغییرات رطوبتی و حرارتی در فرآیند خشک‌کردن و تبدیل، ضرورت توجه به راهکارهای نوین تأمین انرژی را دوچندان کرده است.
خاموشی های ناگهانی در واحد های شالیکوبی می‌تواند جریان پیوسته تولید را مختل کند و در صورت مدیریت نامناسب فرآیند، به افزایش ضایعات، شکستگی دانه‌ها و افت کیفیت ارقام مرغوب برنج منجر شود؛ مسئله‌ای که در نهایت ارزش افزوده محصول و درآمد کشاورزان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.
وی گفت: از این رو، کاهش وابستگی شالیکوبی‌ها به شبکه برق و تأمین بخشی از انرژی مورد نیاز از منابع خورشیدی، این امکان را فراهم می‌کند که واحدهای فرآوری در ساعات محدودیت یا قطعی برق، با استفاده از ظرفیت تولید و ذخیره انرژی، فعالیت تجهیزات ضروری خود را ادامه دهند.
این رویکرد علاوه بر کمک به کاهش خسارت های ناشی از توقف تولید، می‌تواند در بلندمدت هزینه‌های انرژی را مدیریت کرده و زمینه حرکت صنایع تبدیلی کشاورزی به سمت بهره‌وری بیشتر و توسعه پایدار را فراهم کند.
انرژی خورشیدی؛ سرمایه‌گذاری برای امنیت غذایی
آنچه از مجموع این ملاحظات برمی‌آید، این است که تأمین انرژی پایدار برای شالیکوبی‌ها را نمی‌توان صرفاً یک موضوع فنی یا صنعتی دانست. در استانی مانند گیلان که بخش مهمی از اقتصاد و معیشت خانوارهای روستایی به تولید برنج وابسته است، هرگونه اختلال در فرآوری محصول می‌تواند آثار اقتصادی خود را از مزرعه تا بازار مصرف گسترش دهد.
در واقع، امنیت غذایی تنها به افزایش سطح زیرکشت یا میزان تولید محصولات کشاورزی محدود نمی‌شود؛ بلکه حفظ محصول تولیدشده، جلوگیری از ضایعات، ارتقای کیفیت و فراهم‌کردن زیرساخت‌های مناسب برای نگهداری و فرآوری نیز بخش جدایی‌ناپذیر آن است. اگرچه استفاده از انرژی خورشیدی به تنهایی تمام مشکلات تأمین برق و فرآوری برنج را برطرف نمی‌کند، اما طراحی اصولی سامانه‌های خورشیدی و ذخیره‌سازها می‌تواند یکی از راهکارهای مؤثر برای افزایش تاب‌آوری شالیکوبی‌ها در برابر خاموشی‌ها باشد.
از این منظر، حمایت از سرمایه گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر، تسهیل دسترسی واحد های صنایع تبدیلی به تسهیلات مناسب، ارائه مشاوره های فنی و طراحی سامانه های متناسب با ظرفیت هر شالیکوبی، می‌تواند زمینه اجرای گسترده‌تر این طرح را فراهم کند.
بی‌تردید، محصولی که با تلاش کشاورز در مزرعه تولید می‌شود، باید در تمام مراحل پس از برداشت نیز از زیرساخت های مطمئن برخوردار باشد. چه‌بسا کشاورز تمام مراحل کاشت، داشت و برداشت را به‌درستی انجام دهد، اما به دلیل نبود برق پایدار و تأخیر در خشک‌کردن و فرآوری، بخشی از کیفیت و ارزش اقتصادی محصول خود را از دست بدهد.
از همین رو، توسعه سامانه‌های خورشیدی در شالیکوبی‌ها را باید نوعی سرمایه گذاری در حفظ دسترنج کشاورزان، صیانت از کیفیت برنج ایرانی، کاهش ضایعات و تقویت امنیت غذایی کشور دانست؛ مسیری که می‌تواند صنایع تبدیلی کشاورزی گیلان را به سمت استقلال نسبی انرژی، بهره‌وری بیشتر و پایداری اقتصادی هدایت کند.