خبرآنلاین – سوار تاکسی شدم. راننده مردی حدوداً پنجاه‌وچند ساله بود، با دست‌هایی ترک خورده، روی فرمان که نشان می داد مردی است که برای اداره معیشت خانواده مسافرکشی می کند. رادیو روشن بود و مجری با صدای بلند داشت درباره یک کارشناس بحث می‌کرد که گفته بود فلان چیز «تسلیم‌نامه» است. راننده نگاهم کرد و پرسید: «شما که اهل مطالعه‌اید، بگویید بالاخره تکلیف ما چیه؟ جنگ تمام می‌شود یا نه؟ پول جیب ما چی می‌شود؟» بعد خودش جواب داد: «همه‌اش دعواست. یک هفته است دارن سر یک نفر بحث می‌کنن. من که نفهمیدم آخرش چی شد. فقط می‌دونم قیمت مرغ هر روز بالاتر می‌ره.» آن لحظه فهمیدم مسئله فقط «بد گفتن» یا «خوب نگفتن» نیست. مسئله این است که آنتن، جای خودِ مسئله را عوض کرده.
وقتی رسانه به جای شفاف سازی، تولید ابهام می کند
بگذارید از مفهومی شروع کنم که شاید اسمش را شنیده باشید: برجسته‌سازی. این اصطلاح را اول بار مکسول مک‌کومز و دونالد شاو در سال ۱۹۷۲ مطرح کردند. حرفشان ساده بود اما سنگین! آنها معتقد بودند که رسانه‌ها به ما نمی‌گویند «چه فکر کنیم»، بلکه به ما می‌گویند «به چه چیزی فکر کنیم». یعنی وقتی یک شبکه خبری، ده شب پشت سر هم درباره یک موضوع حاشیه‌ای برنامه می‌گذارد و درباره معیشت مردم فقط یک گزارش دو دقیقه‌ای پخش می‌کند، مخاطب ناخواسته این‌طور جمع‌بندی می‌کند که آن حاشیه مهم‌تر از سفره خودش است. مک‌کومز و شاو این را «انتقال برجستگی» می‌نامیدند. حالا تصور کنید این انتقال نه از روی غفلت، بلکه از روی یک انتخاب سیاسی انجام شود.
در ادبیات ارتباطات، به این وضعیت می‌گویند پارازیت رسانه‌ای. پارازیت یعنی سیگنالی که سیگنال اصلی را مختل می‌کند. تلویزیون ملی در شرایط جنگ باید مثل یک فرستنده قدرتمند عمل کند که پیام اصلی را، یعنی «چطور زنده بمانیم، چطور سفره‌مان را حفظ کنیم، چطور از این بحران عبور کنیم»، به گوش همه برساند. اما وقتی همان فرستنده، به جای تقویت پیام اصلی، شروع می‌کند به پخش حجم عظیمی از نویز درباره این و آن، نتیجه این می‌شود که مخاطب دیگر نمی‌فهمد کدام صدا، صدای اصلی است. احمد موثقی، استاد علوم سیاسی دانشگاه تهران، در تحلیل عملکرد صداوسیما در جنگ دوازده‌روزه دقیقاً به همین نقطه اشاره می‌کند. او می‌گوید صداوسیما «بیشتر به کار تبلیغاتی پرداخت تا اطلاع‌رسانی» و «تک‌صدایی بودن» آن به ارتباط میان جامعه و دولت آسیب زده است . این حرف موثقی، در واقع همان تعریف پارازیت، با زبان دانشگاهی است.
مارپیچی که مسئله اصلی را می‌بلعد
حالا برویم سراغ مفهوم دومی که به نظرم کلید فهم ماجراست: مارپیچ سکوت! این نظریه را الیزابت نوئل-نویمان، دانشمند آلمانی، در کتاب «مارپیچ سکوت: افکار عمومی، پوسته اجتماعی ما» در سال ۱۹۸۰ مطرح کرد. نوئل-نویمان می‌گفت مردم همیشه حدس می‌زنند که کدام نظر در جامعه «اکثریت» است و کدام «اقلیت» و اگر احساس کنند نظرشان در اقلیت قرار دارد، ترجیح می‌دهند سکوت کنند. و هر چه بیشتر سکوت کنند، آن نظر اقلیت‌تر به نظر می‌رسد، و مارپیچ ادامه پیدا می‌کند. نکته حیاتی اینجاست که رسانه‌ها در این مارپیچ نقش تعیین‌کننده دارند، چون مردم تصورشان از «اکثریت» را عمدتاً از رسانه‌ها می‌گیرند. نوئل-نویمان سه ویژگی برای رسانه‌های جمعی برمی‌شمرد: تراکم، همه‌جایی بودن و هم‌صدایی. هم‌صدایی یعنی وقتی همه رسانه‌ها یک حرف را بزنند، مخاطب فکر می‌کند همه همین را می‌گویند، حتی اگر در واقعیت این‌طور نباشد.
حالا این نظریه را بگذارید کنار آنچه در ایران می‌گذرد. محمد گلزاری، دبیر شورای اطلاع‌رسانی دولت، در تیرماه ۱۴۰۵ در شبکه ایکس نوشت که صداوسیما در حال «ایجاد مارپیچ سکوت درباره شیوه اداره جنگ و روند مذاکرات» است و افزود: «رسانه‌ای که سال‌هاست با تکرار این روش، مرجعیت ملی خود را از دست داده، با حذف بخشی از سخنان رؤسای قوا فقط وحدت ملی را تضعیف می‌کند» . این جمله دقیقاً همان چیزی است که نوئل-نویمان پیش‌بینی می‌کرد، یعنی وقتی رسانه ملی، صداهای متفاوت درباره نحوه اداره جنگ را حذف می‌کند، مخاطب احساس می‌کند که «همه» با وضع موجود موافق‌اند، و بنابراین صدای پرسش خودش را خفه می‌کند. اما این سکوت، سکوت آرامش نیست. سکوتِ ناشی از ترس از انزواست. و همین سکوت است که اجازه می‌دهد مسئله اصلی،یعنی معیشت، یعنی پایان جنگ، یعنی آینده کشور—زیر انبوهی از بحث‌های حاشیه‌ای گم شود.
نمونه‌ای که مسئله را از دستور کار خارج کرد
بگذارید یک نمونه عینی بگویم تا بحث انتزاعی نماند. در اردیبهشت ۱۴۰۵، در اوج فضای جنگ و فشار اقتصادی، مجری صداوسیما محمدرضا شهبازی در برنامه‌ای گفت: «اگر اینترنت براتون مهمه، برید افغانستان و سوریه!» این جمله را روزنامه اطلاعات نیز پوشش داد و نوشت که سخنان شهبازی «صدای همه را درآورده» . حالا از منظر برجسته‌سازی به این ماجرا نگاه کنید. مسئله اصلی این بود: «جنگ چه زمانی و چگونه تمام می‌شود و منِ شهروند چه سرنوشتی دارم؟» مسئله فرعی این بود: «آیا این مجری حق دارد این‌طور با مردم حرف بزند یا نه؟» صداوسیما با پخش این جمله،که به گفته منتقدان، حتی زنده هم نبوده و از فیلترهای نظارتی گذشته،عملاً مسئله اصلی را از دستور کار عمومی خارج کرد. مک‌کومز و شاو می‌گفتند رسانه تعیین می‌کند مردم به چه فکر کنند. اینجا رسانه تعیین کرد مردم به «افغانستان و سوریه» فکر کنند، نه به «سفره»! و روزنامه خراسان در واکنش نوشت که «بعضی برنامه‌های صداوسیما تبدیل شده‌اند به کارخانه رایگان محتوا و سوژه برای اینترنشنال و رسانه‌های ضدایرانی» ، یعنی پارازیت، نه تنها مسئله را پنهان می‌کند، بلکه خوراک لازم را هم به رسانه‌های رقیب می‌دهد.
تحقیر به جای گفتگو: پارازیتی که اعتماد را می‌سوزاند
اما پارازیت همیشه به شکل بحث سیاسی نیست. گاهی شکلش تحقیر است. همان جمله «برید افغانستان» را باید در چارچوب نظریه مارپیچ سکوت خواند. نوئل-نویمان می‌گفت مردم از انزوا می‌ترسند. وقتی رسانه ملی به مخاطبی که در شرایط جنگ با قطعی اینترنت و فشار معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کند، این‌طور پاسخ می‌دهد، پیامی که مخابره می‌شود این است: «مشکل تو مسئله ما نیست.» نتیجه؟ مخاطب ساکت می‌شود. اما نه از سر رضایت. از سر خشم. و خشمِ سکوت‌شده، در جای دیگری،در شبکه‌های اجتماعی، در زندگی روزمره، در بی‌اعتمادی به هر چه «رسمی» است، فوران می‌کند.
روزنامه شرق نیز در یادداشتی که در تیرماه ۱۴۰۵ منتشر شد، نوشت که صداوسیما «با کلکسیونی از کارشناسان تندرو، تولید تنش و تفرقه می‌کند» و «از زمان استقرار تیم جبلی-جلیلی، این سازمان بیش از گذشته از جایگاه رسانه ملی دور شده و به رسانه یک جریان سیاسی خاص نزدیک شده است» . این جمله را باید جدی گرفت، چون به یک نکته نظری مهم اشاره دارد: وقتی رسانه ملی از «ملی بودن» فاصله می‌گیرد و به «جناحی بودن» می‌رسد، دیگر نمی‌تواند کارکرد انسجام‌بخشی داشته باشد. و در شرایط جنگ، انسجام ملی نه یک شعار، بلکه یک ضرورت راهبردی است.
اولویت‌هایی که در پارازیت گم شدند
حالا برویم سراغ آن چیزی که گم شد. اگر از من بپرسید مسئله اصلی مردم ایران در شرایط جنگ چه بود، دو چیز را می‌گویم، و هر دو را می‌توانم با سند نشان دهم.
اول، معیشت و قدرت خرید. محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در مهرماه ۱۴۰۵ گفت: «باید کاری کنیم که معیشت مردم آخرین جایی باشد که از فشار جنگ و تحریم آسیب می‌بیند و اولین ثمر مثبت تصمیمات نیز بر روی سفره مردم باشد». این حرف را یک مقام عالی‌رتبه در جلسه اقتصادی می‌زند، نه یک منتقد بیرونی، یعنی خودِ ساختار قدرت هم می‌داند که مسئله چیست. اما آیا صداوسیما به همین اندازه درباره «سفره» برنامه پخش کرد که درباره «ظریف» پخش کرد؟ پاسخ را به عهده خودتان می‌گذارم.
دوم، امنیت اقتصادی و ثبات قیمت‌ها. آلبرت بغزیان، استاد دانشگاه و کارشناس اقتصادی، در تیرماه ۱۴۰۵ گفت: «کالا هست، اما پول خریدش نیست» و تأکید کرد که در شرایط جنگ، اولویت باید «کنترل و ثبات قیمت‌ها» باشد. این جمله را وقتی می‌خوانم، یاد حرف آن راننده تاکسی می‌افتم. او هم دقیقاً همین را می‌گفت، با کلمات خودش.
چرا این پارازیت تولید می‌شود؟
این سؤال را باید صادقانه پرسید. آیا فقط ضعف حرفه‌ای است؟ به نظرم نه! روزنامه شرق معتقد است که صداوسیما «بیش از گذشته از جایگاه رسانه ملی دور شده و به رسانه یک جریان سیاسی خاص نزدیک شده است» . در این چارچوب، پارازیت نه یک نقص، بلکه یک راهبرد است. جریانی که رسانه را در دست دارد، به جای پاسخگویی به مسئله اصلی،که ممکن است پاسخش با مواضع آن جریان همسو نباشد،فضا را با جنجال پر می‌کند. جنجال، توجه را از پرسش‌های سخت منحرف می‌کند. و در این میان، چیزی که قربانی می‌شود، همان چیزی است که یورگن هابرماس آن را «حوزه عمومی» می‌نامید. فضایی که در آن شهروندان با استدلال عقلانی درباره مسائل مشترکشان گفتگو می‌کنند. وقتی این فضا با پارازیت پر شود، گفتگو جای خود را به هیاهو می‌دهد. و هیاهو، هیچ‌وقت به تصمیم عقلانی نمی‌رسد.
احمد موثقی در جای دیگری هشدار می‌دهد که «تک‌صدایی بودن» به عنوان مهم‌ترین انتقاد به صداوسیما، «به واسطه تزریق ناآگاهی و جهل و دورشدن از واقعیت‌ها حتی می‌تواند موجب فروپاشی شود» . این جمله را باید در کنار همان مفهوم مارپیچ سکوت گذاشت. موثقی و نوئل-نویمان از دو مسیر متفاوت به یک نقطه می‌رسند: رسانه‌ای که صداهای متفاوت را خفه می‌کند، نه تنها مسئله را پنهان می‌کند، بلکه اعتماد را هم از بین می‌برد. و بدون اعتماد، رسانه فقط یک بلندگو است. و بلندگو، در جنگ، کارکردش تولید پارازیت است، نه روشنایی برای جلب اعتماد عمومی و ایجاد انسجام که ایران در جنگ به آن نیاز دارد.
چه باید کرد؟
سه نکته را کوتاه می‌گویم:
اول، بازگشت به کارکرد برجسته‌سازی مسئله اصلی با این توضیح که مک‌کومز و شاو به ما یاد دادند که رسانه با انتخاب موضوعات، اذهان را شکل می‌دهد. پس انتخاب موضوع خودش یک تصمیم سیاسی است. صداوسیما باید آگاهانه تصمیم بگیرد که در شرایط جنگ، «معیشت» و «چگونگی پایان جنگ» را برجسته کند، نه «وفاداری این یا آن فرد». این یعنی جابه‌جایی اولویت‌ها، نه فقط تغییر لحن.
دوم، شکستن مارپیچ سکوت، نه تشدید آن، همانگونه که نوئل-نویمان می‌گفت مارپیچ وقتی شکل می‌گیرد که صداهای اقلیت خفه شوند. راه شکستن مارپیچ، شنیدن صداهای متفاوت است. صداوسیما اگر می‌خواهد مرجعیت از دست رفته را بازگرداند، باید فضایی فراهم کند که در آن پرسش‌های سخت،حتی اگر با موضع رسمی همسو نباشند،طرح شوند و پاسخ بگیرند.
سوم، احترام به مخاطب به جای تحقیر او، چرا که جمله «برید افغانستان» نه یک شوخی، بلکه نشانه فقدان فهم رسانه‌ای در شرایط بحرانی است. رسانه‌ای که مخاطبش را تحقیر کند، نمی‌تواند انتظار داشته باشد که مخاطب به آن اعتماد کند.
برگردیم به آن تاکسی. راننده وقتی پیاده شدم، گفت: «امیدوارم یه روز برسه که تلویزیون بگه چیکار کنیم که زندگی‌مون بهتر بشه، نه اینکه بگه کی دشمنه.» این جمله ساده، در واقع همان چیزی است که تمام نظریه‌های ارتباطات، از مک‌کومز و شاو تا نوئل-نویمان،می‌خواهند به ما بگویند: رسانه وقتی رسانه است که به مردم کمک کند مسئله اصلی‌شان را بفهمند. وقتی به جای این کار، آنتن را پر کند از پارازیت، آنتن هنوز روشن است، اما نور ندارد و در تاریکی، هیچ جنگی را نمی‌شود برد.
۲۳۲۱۳