به گزارش ندای گیلان از وبگاه نوبل پرایز، در مراسم معرفی برندگان جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۶ که امروز سه‌شنبه ۱۴ مهرماه در فرهنگستان سلطنتی علوم سوئد برگزار شد، نام فرانسیس هالزن اعلام شد.
هالزن در سال ۱۹۸۸ میلادی یک ایده انقلابی مطرح کرد: استفاده از یخ‌های شفاف و پایدار قطب جنوب به‌عنوان یک آشکارساز غول‌پیکر برای شکار نوترینوها. نوترینوها ذراتی مرموز و تقریباً بدون جرم هستند که بدون برهم‌کنش از همه چیز، از جمله بدن ما و کل کره زمین، عبور می‌کنند.
او با هدایت طرح آماندا (AMANDA) به‌عنوان یک آزمایش مقدماتی، زمینه را برای ساخت آیس‌کیوب (IceCube) فراهم کرد؛ آیس‌کیوب یک رصدخانه یک کیلومتر مکعبی در زیر یخ‌های قطب جنوب که با هزاران حسگر نوری، فلاش‌های نوری حاصل از برخورد نوترینوها با یخ را ردیابی می‌کند.
کشفی که اخترشناسی را متحول کرد
رصدخانه آیس‌کیوب در سال ۲۰۱۰ عملیاتی شد و در سال ۲۰۱۳ میلادی توانست نخستین نوترینوهای پرانرژی کیهانی را که از خارج از کهکشان راه شیری می‌آیند، شناسایی کند. این کشف، دروازه‌ای کاملاً جدید برای مطالعه پدیده‌های شدید کیهانی مانند سیاه‌چاله‌های کلان‌جرم و ابرنواخترها گشود.
پیشینه و افتخارات
هالزن متولد ۱۹۴۴ میلادی در بلژیک است و دکترای خود را از دانشگاه لوون (KU Leuven) دریافت کرد. او از سال ۱۹۷۲ میلادی در دانشگاه ویسکانسین‌مدیسون مشغول به کار بوده و پیش از نوبل، جوایز معتبری مانند جایزه بالزان (Balzan Prize) در سال ۲۰۱۵ میلادی و جایزه برونو روسی (Bruno Rossi Prize) را در سال ۲۰۲۱ را دریافت کرده بود.
او همچنین نویسنده کتاب مرجع «کوارک‌ها و لپتون‌ها» (Quarks and Leptons) است که از متون کلاسیک فیزیک ذرات محسوب می‌شود.
جایزه نوبل فیزیک ۲۰۲۵ برای کشف تونل‌زنی کوانتومی ماکروسکوپی و کوانتیزاسیون انرژی در یک مدار الکتریکی به جان کلارک از دانشگاه کالیفرنیا، میشل دووره از دانشگاه یِیل و دانشگاه کالیفرنیا و جان مارتینیس از دانشگاه کالیفرنیا تعلق گرفت. این کشف، پدیده‌های کوانتومی را از دنیای ذرات به دنیای قابل مشاهده و لمس‌پذیر آورد و پایه‌گذار نسل جدید فناوری‌های کوانتومی از جمله رایانه‌های کوانتومی شد.
دانستنی‌هایی درباره نوبل فیزیک (از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۵ میلادی)
تعداد برندگان: جایزه نوبل فیزیک از سال ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۵ میلادی، ۱۱۹ بار و به ۲۳۰ نفر اهدا شده است. از این تعداد، جان باردین (مخترع ترانزیستور) تنها فردی است که دو بار این جایزه را دریافت کرده (۱۹۵۶ و ۱۹۷۲)، بنابراین در مجموع ۲۲۹ فرد موفق به کسب نوبل فیزیک شده‌اند.
نحوه توزیع جایزه: ۴۷ جایزه فیزیک فقط به یک برنده، ۳۳ جایزه فیزیک بین دو برنده و ۳۹ جایزه فیزیک بین سه برنده تقسیم شده است.
جوان‌ترین برنده: ویلیام لورنس براگ بود که در ۲۵ سالگی به نوبل فیزیک سال ۱۹۱۵ میلادی دست یافت و این جایزه را به طور مشترک با پدرش، ویلیام هنری براگ، دریافت کرد.
مسن‌ترین برنده: آرتور اشکین بود که در ۹۶ سالگی در سال ۲۰۱۸ میلادی به این جایزه دست یافت و به دلیل کهولت سن نتوانست در مراسم شرکت کند .
زنان برنده نوبل فیزیک: در مجموع ۵ زن بین سال‌های ۱۹۰۱ تا ۲۰۲۵ میلادی موفق به کسب نوبل فیزیک شده‌اند: ماری کوری، ماریا گوپرت مایر، دونا استریکلند، آندره‌آ گِز، آن لوییلیه.
نکته ویژه درباره ماری کوری: ماری کوری اولین زن برنده نوبل فیزیک و تنها فرد در تاریخ است که در دو رشته علمی متفاوت (فیزیک ۱۹۰۳ و شیمی ۱۹۱۱) برنده جایزه نوبل شده است.
سال‌های بدون جایزه: در شش سال (۱۹۱۶، ۱۹۳۱، ۱۹۳۴، ۱۹۴۰، ۱۹۴۱، ۱۹۴۲) هیچ جایزه نوبل فیزیکی اهدا نشد. دلیل این امر عمدتاً جنگ‌های جهانی اول و دوم بود.
مراسم اعلام جوایز نوبل امسال از ۵ تا ۱۲ اکتبر/ ۱۳ تا ۲۰ ندای گیلان ۱۴۰۵ برگزار می‌شود. بنا به اعلام بنیاد نوبل، همه این مراسم به صورت زنده از کانال‌های رسمی دیجیتال این بنیاد پخش خواهد شد.
برندگان جایزه نوبل پزشکی دیروز دوشنبه ۱۳ ندای گیلان اعلام شدند. بر اساس تقویم منتشرشده، سایر جوایز نیز به ترتیب زیر اعلام خواهند شد:
شیمی، چهارشنبه ۷ اکتبر/ ۱۵ ندای گیلان؛ادبیات، پنجشنبه ۸ اکتبر/ ۱۶ ندای گیلان؛صلح، جمعه ۹ اکتبر/ ۱۷ ندای گیلان؛علوم اقتصادی، دوشنبه ۱۲ اکتبر/ ۲۰ ندای گیلان.
برنده نوبل فیزیک ۲۰۲۶ معرفی شد
