سالخوردگی جمعیت استان گیلان و چالش های آن

به گزارش ندای گیلان،صادق اکبری رئیس گروه آمارهای ثبتی،فرابری و پردازش داده ها در مقاله ای اختصاصی نوشت:

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال ۱۹۹۰ میلادی روز اول اکتبر هر سال میلادی (نهم مهرماه شمس) را به عنوان روز جهانی سالمندبا هدف اهمیت پدیده سالخوردگی جمعیت و ضرورت ارج نهادن به جایگاه سالنمدان در سراسر جهان  نام گذاری نمود. ساﻟﻤﻨﺪی ﺟﻤﻌﯿﺖ ﯾﮑﯽ از ﺑﺰرگﺗﺮﯾﻦ ﻣﻮﻓﻘﯿﺖﻫﺎی ﺑﺸﺮی اﺳﺖ ﮐﻪ حاصل ﭘﯿﺸﺮﻓﺖ و رﺷﺪ تکنولوژی، بهداشت فردی، گسترش مراقبت های بهداشتی اولیه، دانش و تکنولوژی در پیشگیری از بسیاری از بیماری ها، اجرای برنامه تنظیم خانواده، بهبود شرایط اقتصادی و اجتماعی و …   می باشد.

این پیشرفت به مرور باعث کاهش مرگ و میر، افزایش باروری و امید به زندگی گردید. ذکر این نکته ضروری است که ﺗﻘﺮﯾﺒﺎً ﺗﻤﺎﻣﯽ ﮐﺸﻮرﻫﺎی دﻧﯿﺎ دوره¬ی ﺑﺎروری ﺑﺎﻻ را ﭘﺸﺖ ﺳﺮ ﮔﺬاﺷﺘﻪ و ﯾﺎ در ﺣﺎل ﮔﺬار از آن ﻫﺴﺘﻨﺪ، ﻃﺒﯿﻌﺘﺎً ﺗﻌﺪاد اﻓﺮاد زﯾﺎدﺗﺮی ﻧﺴﺒﺖ ﺑﻪ ﮔﺬﺷﺘﻪ ﺑﻪ ﻣﺮﺣﻠﻪ ﭘﯿﺮی ﻣﯽرﺳﻨﺪ. اﻣﺮوزه ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑسـﯿﺎری از ﮐﺸﻮرﻫﺎ رو ﺑﻪ ﺳﺎﻟﺨﻮردﮔﯽ رﻓﺘﻪ و اﻧﺘﻈﺎر ﻣﯽرود ﺳﺎﯾﺮﮐﺸﻮرﻫﺎ ﻧﯿﺰ در آﯾﻨﺪه اﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﻨﺪ. در ﺣﺎل ﺣﺎﺿﺮ اﯾﺮان ﻧﯿﺰ در ﻣﺮﺣﻠﻪ ﮔﺬار ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺳﻨﯽ ﻗﺮار ﮔﺮﻓﺘﻪ اﺳﺖ و اﻧﺘﻈﺎر ﻣﯽرود در ﭼﻨﺪﯾﻦ دهـﻪ ﺑﻌـﺪ ﭘﺪﯾﺪه ﺳﺎﻟﺨﻮردﮔﯽ ﺟﻤﻌﯿﺖ را ﺗﺠﺮﺑﻪ ﻧﻤﺎﯾﺪ.
بر اساس ساختار سنی کشورها و تحولات جمعیتی جهان نشان می دهد که سالخوردگی جمعیت یک پدیده جدید محسوب می گردد. بررسی اطلاعات جمعیتی نشان می دهد تا سال ۱۹۵۰ کمتر از ۵ درصد از جمعیت کشورها بالای ۶۰ سال سن داشته اند در حالی که این میزان در حال حاضر دوبرابر و در بعضی کشور بیش از دوبرابر شده است و این روند همچنان ادامه خواهد داشت و در سال ۲۰۵۰ مینگین جهانی به ۱۶ درصد خواهد رسید.
ﻫﺮﭼﻨﺪ ﮐﻪ آﺳﺘﺎﻧﻪ ﺧﺎﺻﯽ ﺑﺮای ﭘﯿﺮی وﺟﻮد ﻧﺪارد اﻣﺎ ﺻﺎﺣﺒﻨﻈﺮان و ﺑﺮﻧﺎﻣﻪرﯾﺰان ﻣﻌﻤﻮﻻ در ﻣﻄﺎﻟﻌﺎت ﺟﻤﻌﯿﺘﯽاﯾﺮان، ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺳﺎﻟﻤﻨﺪ را ﺟﻤﻌﯿﺖ در ﺳﻨﯿﻦ ۶۵ ﺳﺎل و بیش تر و اخیرا ۶۰ ساله و بیش تر در ﻧﻈﺮ ﮔﺮﻓﺘﻪاﻧﺪ.

سالخوردگی(ﺳﺎﻟﻤﻨﺪی) ﺟﻤﻌﯿﺖ از دﯾﺪﮔﺎه ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺷﻨﺎﺳﯽ ﻋﺒﺎرﺗﺴﺖ از اﻓﺰاﯾﺶ ﻧﺴﺒﺖ ﺳﺎﻟﻤﻨﺪان در ﺟﻤﻌﯿﺖ و ﺑﻪ ﺑﯿﺎﻧﯽ دﯾﮕﺮ، ﻋﺒﺎرت اﺳﺖ از ﮐﺎﻫﺶ ﻧﺴﺒﺖ اﻓﺮاد ۰-۱۴ ﺳﺎﻟﻪ و اﻓﺰاﯾﺶ ﻧﺴﺒﺖ اﻓﺮاد ۶۰ ﯾﺎ ۶۵ ﺳﺎل و ﺑﺎﻻﺗﺮ و ﻣﻔﻬﻮﻣﯽ ﺑﺮای ﻧﺸﺎن دادن ﺗﻐﯿﯿﺮات ﺗﻮزﯾﻊ ﺳﻨﯽ(ﺳﺎﺧﺘﺎر ﺳﻨﯽ)ﺟﻤﻌﯿﺖ ﺑﻪ ﺳﻤﺖ ﺳﻨﯿﻦ ﺑﺎﻻﺗﺮ اﺳﺖ و اﻧﺘﻈﺎر ﻣﯽرود ﮐﻪ ﻣﻬﻤﺘﺮﯾﻦ ﭘﺪﯾﺪه ﺟﻤﻌﯿﺘﯽ ﺟﻬﺎن در ﻗﺮن ﺑﯿﺴﺖ ﯾﮑﻢ ﺑﻪ ﺑﻌﺪ ﺑﺎﺷﺪ.
ﺑﻪ ﻋﺒﺎرت دﻗﯿﻖﺗﺮ، ﺟﻤﻌﯿﺖ رو ﺑﻪ ﺳﻮی ﺳﺎﻟﻤﻨﺪی، ﺟﻤﻌﯿﺘﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ ﺑﯿﻦ ۷ ﺗﺎ۱۴ درﺻﺪ آن ﺟﻤﻌﯿﺖ را ﮔﺮوهﻫﺎی ﺳﻨﯽ ۶۵ ﺳﺎﻟﻪ و ﺑﯿﺸﺘﺮ ﺗﺸﮑﯿﻞ دﻫﻨﺪ. اﯾﻦ ﻧﺴﺒﺖ در ﺟﺎﻣﻌﻪی  ﺳﺎﻟﻤﻨﺪ ﺑﯿﻦ ۱۴ ﺗﺎ ۲۰ درﺻﺪ و در ﺟﺎﻣﻌﻪی ﺳﺎﻟﺨﻮرده ۲۰ درﺻﺪ و ﺑﯿﺸﺘﺮ ﻣﯽ ﺑﺎﺷﺪ.

همانطور که اشاره شد سالخوردگی جمعیت پدیده‌ای جدید در بسیاری از کشورهای جهان است، هر چند که بین مناطق مختلف جهان در این زمینه تفاوت‌هایی وجود دارد. به طوری که شدیدترین میزان کاهش باروری و سریع‌ترین نرخ‌های سالخوردگی جمعیت در کشورهای در حال توسعه در حال رخ دادن است. در ایران نیز کاهش چشمگیر نرخ باروری در دهه‌ی هفتاد و تداوم و تشدید آن در دهه‌ی هشتاد ترکیب سنی جمعیت را در آینده‌ی نزدیک سالخورده می‌کند. سرعت و شدت زیاد کاهش باروری در ایران با شیب تندتری از سایر کشورها مشاهده می‌شود. در ایران، در سال ۱۳۹۵ ، ۹,۲ درصد جمعیت بالای ۶۰ سال سن داشته‌اند. بر اساس برآورد مرکز آمار ایران این نسبت در سال ۱۴۱۵ به ۱۶.۵  افزایش خواهد یافت. آنچه این روند را در ایران مسئله‌آمیز می‌کند، نبود یک سیاست جامع جمعیتی و سند سالمندی است. اکنون نیز در صورت بی‌توجهی و سهل‌انگاری و فقدان برنامه‌ریزی، در آینده‌ی نزدیک نیز با مشکلات انبوه جمعیت سالخوردگان به ویژه زنان مواجه خواهیم شد.
یکی از چالش­ های اصلی سالخوردگی جمعیت، تفاوت های قابل توجه استانی و منطقه ای در نسبت جمعیت سالمند است. در استان های کمتر توسعه یافته که آسیب پذیرتر هستند، نسبت جمعیت ۶۰ ساله و بیش تر در مقایسه با استان های برخوردارتر شمالی و مرکزی ایران پایین­تر است.

در استان های واقع در جنوب، جنوب شرق و جنوب غربی ایران مثل سیستان و بلوچستان، ایلام، کهگیلویه و بویراحمد، هرمزگان، بوشهر، خوزستان و استان­ های واقع در بخش شمال شرقی و غربی مثل آذربایجان غربی و گلستان نسبت جمعیت ۶۰ ساله و بیش تر کمترین مقدار را دارد.

در مقابل، استان های گیلان، مازندران و تهران بالاترین نسبت جمعیت ۶۰ ساله و بیش تر را دارند. تفاوت های استانی در سالخوردگی جمعیت عمدتاً ناشی از تفاوت های باروری و جریان  های مهاجرتی طی دهه های اخیر است. از آنجا که استان گیلان از سال ۱۳۷۵ تاکنون کمترین نرخ باروری را در بین استان های کشور داشته به تبع آن سریع تر از سایر استان ها ساختار سالخوردگی به خود گرفته است.
یکی از ویژگی های گشوده شدن پنجره جمعیت ، سالخوردگی آن است. سریعاً سالخوردگان جایگزین جوانان می شوند و این پدیده خیلی سریع تر از آنچه که در کشورهای توسعه یافته تاکنون تجربه شده است به وقوع می پیوندد. زیرا افراد واقع در گروه سنی ۵۹- ۱۵ ساله نیز به تدریج به گروه سنی سالخوردگان می پیوندند. همچنین به دلیل کاهش نرخ باروری و کاهش نرخ مرگ و میر ناشی از بهبود وضعیت بهداشتی، بر تعداد جمعیت سالخورده افزوده می گردد.
بر اساس سند ملی سالمندان کشور گروه سنی سالمند طبقه بندی متعددی در منابع ذکر شده است به طور مثال:
افراد دارای سنین بین ۶۰ تا ۶۹ سال: سالمند جوان؛
افراد دارای سنین بین ۷۰ تا ۷۹ سال: سالمند میان سال؛
افراد دارای سنین بالای ۸۰ سال: سالمند پیر.
با نگاه اجمالی به جدول شماره ۱ می بینیم که بر اساس جدیدترین برآور مرکز آمار ایران  سهم گروه سنی ۱۴-۰ ساله طی سال‌های ۱۴۱۵-۱۳۹۵ با ۷ درصد کاهش، از  ۱۷,۸ درصد در سال ۱۳۹۵ به ۱۰.۷ درصد در سال ۱۴۱۵ رسیده است که ناشی از کاهش باروری و سیاست کنترل جمعیت در گذشته و شرایط اقتصادی فعلی  را می توان به عنوان عامل اصلی در کاهش این روند دانست. نتایج نشان می دهد که گروه سنی بالقوه فعال استان هم تحت تاثیر باروری پایین قرار گرفته و روند کاهشی به خود گرفته است اما گروهسنی ۶۰سال به بالا (جمعیت سالمند) به سرعت در حال رشد بوده و توجه بیش از پیش دولتمردان و سیاستگزاران به این قشر از افراد نیازمند را طلب می کند.

در سال ۱۳۹۵سهم سالمندان در شهرستانهای  استان گیلان و تمامی شهرستان های استان به جز تالش و آستارا در مرحله سالمند شدن قرار داشته اند. بر این اساس، تنها دو شهرستان تالش و آستارا در مرحله ماقبل سالمند شدن قرار دارند.

پیامدهای سالخوردگی جمعیت

با افزایش امید به زندگی و ایجاد ساختار سنی سالمند جمعیت شناسان از یک مرحله جدید در طول زندگی بنام مرحله سوم زندگی یاد می-کنند. یعنی جوامع معاصر با پیشرفت در عرصه های پزشکی، بهداشت، تغذیه، سبک زندگی و… موجب مرحله جدید در زندگی و چرخه حیات انسان شده اند که مرحله زندگی بعد از بازنشستگی می باشد.بدیهی است که بالا رفتن سن و سالمندی، مشکلات و تنگناهایی رو با خود به همراه دارد که بخشی از آن متوجه خود سالمند و بخشی دیگر به اعضا خانوده آن برمی گردد. چرا که با بالا رفتن سن ساختار ذهنی و قوای جسمی سالمند کاهش پیدا می کند که حتی بعضی عاجز از انجام کارهای شخصی خود می گردند.  بخش دیگ از مشکلات و چالش های ناشی از ساخوردگی معطوف به جامعه و کل کشور است. چون افزایش سن  و سالخوردگی موجب بالارفتن هزینه های عمومی جامعه، مراقبت های بهداشتی سالخوردگان و کاهش نیروی انسانی چابک می گردد. هر چند نباید یکی از بزرگترین حسن این گروه که همانا تجربه می باشد غافل بود. لازم به ذکر است در صورت استفاده از افراد متخصص و صاحبنظر و الهام از تجربیات کشورهای پیشرو می توان تا حدودی از چالش¬هی ناگزیر ناشی از سالخوردگی فایق آمد.

راهکار: 
دولت باید همانند سایر کشورهای پیشرفته به طور جدی بحث کیفیت و سلامت جمعیت کشور نه صرفا کمیت و تعداد جمعیت  را در دستور کار قرار دهد و از همه متخصصین، سیاستگزاران  و دستگاه ها در جهت  اجرای هرچه بهتر آن کمک بگیرد. چون در صورت بالا رفتن کیفیت زندگی و رفاه  سالمند نگرانی و دغدغه¬های مربوط به جمعیت از بین می رود.

ارسال: الیاس بشری