ندای گیلان، گروه استان ها– رها افشار: بخش باغبانی گیلان در حالی از ظرفیت قابل توجهی برای توسعه تولید، فرآوری و صادرات برخوردار است که بخشی از این ظرفیت همچنان درگیر مشکلاتی همچون نوسانات بازار، خامفروشی، ضعف صنایع تبدیلی، سنتی بودن فرآیندهای پس از برداشت، کمبود سرمایهگذاری و دشواری دسترسی به فناوریهای نوین است.
محصولاتی مانند کیوی، زیتون و فندق، سه نمونه شاخص از ظرفیتهای باغبانی گیلان محسوب میشوند که در صورت تکمیل زنجیره ارزش میتوانند سهم بیشتری در ایجاد درآمد برای باغداران، اشتغال، توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی و افزایش صادرات غیرنفتی داشته باشند.
با این حال، فاصله میان تولید محصول و ایجاد ارزش افزوده، همچنان یکی از چالشهای اصلی این بخش است؛ به گونهای که در بسیاری از موارد محصول باغدار پس از برداشت بدون فرآوری، بستهبندی مناسب و برند مشخص وارد بازار میشود و بخش مهمی از ارزش اقتصادی آن در مراحل بعدی زنجیره ایجاد میشود.
از سوی دیگر، سرمایه گذاری بخش خصوصی در کشاورزی و صنایع وابسته نیز با موانعی همچون پیچیدگی فرآیندهای اداری، مسائل مربوط به زمین و کاربری اراضی، تأمین مالی، مجوزها و ریسک بالای بازار مواجه است. در چنین شرایطی، شورای گفتگوی دولت و بخش خصوصی میتواند به عنوان یک نهاد واسط، زمینه تبدیل مطالبات فعالان اقتصادی به تصمیمهای اجرایی را فراهم کند.
این شورا از سال ۱۳۸۹ با هدف تقویت تعامل دولت و بخش خصوصی و تعاونی، بررسی موانع کسبو کار و ارائه راهکارهای اجرایی فعالیت میکند. اکنون این پرسش مطرح است که چگونه میتوان از ظرفیت این شورا برای عبور باغبانی گیلان از تولید سنتی و خامفروشی به سمت تولید استاندارد، فرآوری، برندینگ و صادرات استفاده کرد؟
«محمود هوشیارفرد» عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی گیلان و عضو کمیته فنی زیتون، فندق و کیوی استان، در گفتگویی، بر ضرورت تمرکز بیشتر شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی در حوزه باغبانی استان تأکید کرده و معتقد است این شورا میتواند نقش مهمی در حل مشکلات ساختاری این بخش ایفا کند.
شورای گفتگو باید از طرح مشکلات به سمت پروژههای اجرایی حرکت کند
هوشیارفرد با اشاره به ظرفیت شورای گفتگوی دولت و بخش خصوصی اظهار کرد: این شورا به عنوان یک سازوکار میانجی، پتانسیل بسیار بالایی برای حل چالشهای ساختاری باغبانی در استان گیلان دارد.
وی افزود: یکی از مهمترین حوزههایی که شورا میتواند در آن نقش راهبردی ایفا کند، زنجیره تأمین و بازاریابی محصولات باغی است؛ چرا که یکی از بزرگترین مشکلات اکثر باغداران گیلان، نوسانات قیمت و نبود بازارهای پایدار برای محصولاتی همچون زیتون، کیوی و فندق است.
این پژوهشگر کشاورزی ادامه داد: شورا میتواند در زمینه توسعه صنایع تبدیلی و تکمیلی و حتی تبدیل ضایعات حاصل از فرآیند استخراج روغن زیتون و پوسته فندق به کود یا انرژی، زمینه ورود سرمایه بخش خصوصی را فراهم کند.
هوشیارفرد با بیان اینکه ارتباط مستقیم تولید کنندگان با صنایع تبدیلی و غذایی باید تقویت شود، گفت: یکی از راهکارهای عملی، فراهم کردن زمینه انعقاد قراردادهای پیشخرید میان باغداران و صنایع است. چنین سازوکاری میتواند بخشی از ریسک بازار را برای تولیدکننده کاهش دهد و در مقابل، صنایع نیز از تأمین پایدار مواد اولیه برخوردار شوند.
وی همچنین به موانع سرمایهگذاری در حوزه کشاورزی گیلان اشاره کرد و گفت: بسیاری از سرمایهگذاران بخش خصوصی به دلیل پیچیدگیهای قوانین زمین و کاربری اراضی وارد بخش کشاورزی نمیشوند و لازم است شورای گفتگو با بررسی کارشناسی این مسائل، پیشنهاد های مشخصی برای اصلاح سیاستها و تسهیل سرمایهگذاری ارائه کند؛ البته به گونهای که امنیت غذایی و محیط زیست نیز حفظ شود.
به گفته وی، ایجاد مسیرهای مستقیم و شفاف برای دریافت تسهیلات بانکی و اعتباری کشاورزی با نرخ مناسب نیز از دیگر اقداماتی است که میتواند با تعامل بانکها، دولت و بخش خصوصی دنبال شود.
کیوی؛ ضرورت عبور از محصول خام و آسیبپذیر به محصول برنددار
عضو کمیته فنی کیوی در ادامه با تشریح پیشنهادهای خود برای محصول کیوی اظهار کرد: هدف باید ارتقای بهرهوری تولید، استانداردسازی صادرات و تثبیت جایگاه برند محصولات باغی گیلان در بازارهای هدف باشد.
هوشیارفرد گفت: دولت باید برای باغدارانی که دارای شناسنامه سلامت و کد QR هستند، مشوقهایی در نظر بگیرد و در مقابل، بخش خصوصی و اتحادیهها مسئولیت نظارت بر رعایت استانداردهای برداشت، به ویژه زمان بندی برداشت بر اساس قند و ماده خشک را بر عهده بگیرند.
وی تصریح کرد: برداشت زودهنگام میتواند به کیفیت محصول و اعتبار آن در بازارهای هدف آسیب وارد کند و بنابراین لازم است استانداردهای مشخصی از مرحله باغ تا صادرات رعایت شود.
این کارشناس حوزه کشاورزی، سرمایهگذاری در مجموعههای یکپارچه پس از برداشت را یکی از نیازهای اصلی بخش کیوی دانست و گفت: مجموعههایی شامل بستهبندی، سردخانه مدرن، سورتینگ و مرکز بازاریابی باید توسط بخش خصوصی توسعه پیدا کنند و ظرفیت سورتینگ نیز با استاندارد های کشورهای هدف مانند هند و روسیه هماهنگ شود.
هوشیارفرد ادامه داد: دولت نیز باید به عنوان تسهیلگر، از ایجاد سردخانههای تخصصی کیوی با اتمسفر کنترلشده یا ULO حمایت کند و تسهیلات ارزانقیمت برای خرید تجهیزات سردخانهای، سورتینگ و بستهبندی مدرن، به ویژه برای تعاونی های صادراتی، در نظر بگیرد.
وی افزود: کاهش تعرفه واردات ماشین آلات پیشرفتهای که مشابه داخلی ندارند نیز میتواند هزینه سرمایهگذاری در این بخش را کاهش دهد.
تسهیل استرداد مالیات و تقویت تحقیقات برای توسعه کیوی
هوشیارفرد با اشاره به دغدغه صادر کنندگان در زمینه مالیات بر ارزش افزوده اظهار کرد: فرآیند استرداد مالیات بر ارزش افزوده برای صادرکنندگان کیوی که ارز حاصل از صادرات را به چرخه اقتصادی برمیگردانند، باید تسهیل و تسریع شود.
وی افزود: در کنار حمایت های مالی و اداری، مراکز و مؤسسات تحقیقاتی زیرمجموعه وزارت جهاد کشاورزی نیز باید ارتباط خود را با بخش خصوصی تقویت کنند.
به گفته این پژوهشگر، معرفی ارقام تجاری جدید، تولید نهالهای اصلاحشده و زودرس با ارزش افزوده بیشتر و آموزش باغداران در زمینه احداث باغ، هرس، تغذیه، کنترل آفات و بیماری ها و برداشت، باید به صورت جدی دنبال شود.
هوشیارفرد تأکید کرد: واقعیت این است که اگر بتوانیم کیوی را از یک محصول خام و آسیبپذیر به محصولی بستهبندیشده با اتمسفر کنترلشده، دارای کیفیت، تازگی، ماندگاری و برند مشخص تبدیل کنیم، ارزش افزوده این محصول در گیلان میتواند به شکل قابل توجهی افزایش پیدا کند.
زیتون؛ شکاف میان تولید سنتی و تقاضای مدرن برای کیفیت
وی در ادامه با اشاره به وضعیت زیتون و روغن زیتون بیان کرد: در این حوزه باید بر چالش اساسی شکاف میان تولید سنتی و تقاضای مدرن برای کیفیت تمرکز کنیم. هوشیارفرد افزود: یکی از اولویتها باید نوسازی زیرساختهای فرآوری و اصلاح خطوط تولید باشد، زیرا بخشی از واحدهای سنتی روغنکشی به دلیل فناوری و تجهیزات مورد استفاده میتوانند موجب افزایش اسیدیته و اُفت کیفیت روغن شوند.
وی ایجاد خط اعتباری ویژه برای نوسازی ماشینآلات روغنکشی با نرخ ترجیحی را ضروری دانست و گفت: دولت میتواند با تسهیل مجوزها و حمایت از رعایت الزامات و دستورالعملهای بهداشتی و نظارتی مانند HSE و GMP، زمینه تولید محصول ایمن و باکیفیت را فراهم کند.
این پژوهشگر کشاورزی ادامه داد: برای سرمایهگذاری در کارخانههای روغنکشی، خطوط تولید زنجیرهای و آزمایشگاههای کنترل کیفیت نیز باید مشوقهایی در نظر گرفته شود؛ البته تسهیلات بهتر است به واحدهایی اختصاص پیدا کند که متعهد به خرید زیتون از باغدار بر اساس کیفیت و زمان برداشت باشند.
ضرورت سرمایهگذاری بخش خصوصی در فناوری روغنکشی
هوشیارفرد نقش بخش خصوصی را در نوسازی صنعت زیتون مهم دانست و گفت: سرمایهگذاران می توانند در ماشینآلات پیشرفته آسیاب و استخراج روغن، کنترل فرآیند روغنکشی، ردیابی محصول و قراردادهای تولید کیفی سرمایهگذاری کنند.
وی افزود: انجمنها و تعاونیهای باغداران نیز باید در زمینه جمعآوری مناسب محصول و جلوگیری از اُفت کیفیت زیتون نقش فعال داشته باشند. به گفته وی، باغداران بزرگ و تعاونیها میتوانند در تأمین تجهیزات ردیابی و مبارزه با آفات زیتون مشارکت کنند تا با همکاری مراکز تحقیقاتی و واحدهای حفظ نباتات، هزینههای مبارزه کاهش یابد و امکان تولید محصول با استانداردهای کیفی بالاتر فراهم شود.
هوشیارفرد همچنین بر ضرورت استاندارد سازی و برندینگ روغن زیتون تأکید کرد و گفت: درج نشان سلامت و کد رهگیری برای روغنهای زیتون بستهبندیشده باید مورد توجه قرار گیرد و اتحادیه های زیتون کاران نیز برای کاهش عرضه فلهای و هدایت محصول به سمت بستهبندی استاندارد و برند مشخص همکاری کنند.
اجرای طرح پایلوت هزار تُنی زیتون
وی یکی از پیشنهادهای مشخص برای ساماندهی زنجیره تولید و فرآوری زیتون را اجرای «طرح پایلوت هزار تنی» عنوان کرد و گفت: در این طرح میتوان یک منطقه یا چند باغ زیتون را ندای گیلان کرد و برای برداشت، خرید و فرآوری محصول، قرارداد های مشخصی میان باغدار یا تعاونی باغداران با واحد فرآوری منعقد کرد.
هوشیارفرد افزود: در این قراردادها باید زمان و شیوه برداشت، الزامات کیفی و نحوه تحویل محصول به کارخانه مشخص باشد و کارخانه نیز ظرفیت دریافت معین، برنامه فرآوری و الزام آزمایش کنترل کیفیت برای هر بچ را داشته باشد.
وی تصریح کرد: چنین طرحی میتواند به صورت پایلوت اجرا و پس از ارزیابی نتایج، در سایر مناطق تولیدکننده زیتون نیز توسعه یابد.
فندق؛ سه حلقه اصلی ایجاد ارزش افزوده
عضو کمیته فنی فندق استان درباره فندق نیز اظهار کرد: ارزش افزوده فندق عمدتاً در سه نقطه ایجاد میشود؛ استانداردسازی محصول و کاهش آلودگی، فرآوری و بستهبندی و ایجاد برند و در نهایت قراردادهای فروش پایدار.
هوشیارفرد افزود: شورای گفتگوی دولت و بخش خصوصی میتواند این سه نقطه را در قالب یک برنامه عملیاتی ۱۲ تا ۱۸ ماهه دنبال کند.
وی یکی از محورهای این برنامه را نوسازی صنایع فرآوری و پوستگیری عنوان کرد و گفت: سازمان جهاد کشاورزی استان گیلان و بانک کشاورزی میتوانند برای خرید، نوسازی و نصب ماشینآلات مکانیزه پوست گیری، خشککنهای صنعتی و دستگاههای سورتینگ، خط اعتباری ویژهای برای تعاونیهای روستایی، تشکلهای بخش خصوصی و واحدهای فرآوری ایجاد کنند.
هوشیارفرد همچنین پیشنهاد داد اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی گیلان با همکاری اتحادیهها و تعاونیهای فندقکاران، طرح توجیهی ایجاد شهرک های صنعتی کوچک یا مجتمعهای فرآوری روستایی تجمیع شده را تهیه و به استانداری ارائه کند.
استاندارد سازی فندق؛ پیششرط توسعه صادرات
این پژوهشگر کشاورزی با تأکید بر ضرورت استانداردسازی محصول فندق گفت: اداره کل استاندارد استان با همکاری سازمان جهاد کشاورزی باید استانداردهای مربوط به سایزبندی، رطوبت مجاز و بسته بندیهای مدرن صادراتی را تدوین و ابلاغ کند.
وی افزود: بستهبندیهایی مانند وکیوم و بستهبندیهای محافظتشده میتواند به افزایش ماندگاری و کیفیت محصول کمک کند.
هوشیارفرد ادامه داد: برای جلوگیری از رقابت منفی صادرکنندگان در بازارهای هدف و افزایش قدرت چانهزنی، تشکیل کنسرسیوم صادراتی فندق ایران با مشارکت صادرکنندگان و تشکل های بخش خصوصی نیز میتواند مورد حمایت قرار گیرد.
مقابله با ریسک های اقلیمی و جوانسازی باغات فندق
وی با اشاره به آسیبپذیری باغات فندق در برابر عوامل اقلیمی و بیماریها گفت: صندوق بیمه محصولات کشاورزی باید با همکاری مدیریت باغبانی سازمان جهاد کشاورزی، پوششهای جامعتر و متناسب با خسارتهای واقعی سرمازدگی بهاره، خشکسالی، آفات و بیماریهای کلیدی فندق طراحی کند.
به گفته هوشیارفرد، حق بیمه حمایتی نیز باید متناسب با شرایط واقعی تولید و توان اقتصادی باغداران تنظیم شود.
وی افزود: مرکز تحقیقات کشاورزی گیلان نیز باید دورههای آموزشی و ترویجی مربوط به احداث باغ، هرس، اصلاح و جوان سازی باغات قدیمی، تغذیه اصولی و مدیریت افات و بیماری هارا به صورت پایلوت در مناطق فندق کاری استان برگزار کند.
هوشیارفرد تولید و عرضه نهال های گواهی شده، پرمحصول و مقاوم را نیز یکی از الزامات توسعه پایدار باغات فندق دانست.
پیشنهاد ایجاد «مرکز ملی توسعه و تجارت فندق» در گیلان
این پژوهشگر کشاورزی در ادامه پیشنهاد ایجاد «مرکز ملی توسعه و تجارت فندق» در استان گیلان را مطرح کرد و گفت: فندق یکی از محصولات با ارزش افزوده بالا و از مزیتهای نسبی بخش باغبانی گیلان محسوب میشود، اما مشکلاتی مانند قدیمی بودن باغات، روش برداشت، خشک کردن و پوستگیری سنتی، نبود سایزبندی و بستهبندی استاندارد صادراتی، خامفروشی، ضعف هرس و جوانسازی باغات و آسیبپذیری در برابر نوسانات اقلیمی خصوصاً گرمای زودرس زمستانه و سرمای دیررس بهاره مانع از تحقق سهم واقعی استان و کشور در بازارهای منطقهای و جهانی شده است.
هوشیارفرد ادامه داد: ایجاد یک مرکز تخصصی میتواند به صورت متمرکز موضوعاتی مانند توسعه بازار، آموزش تخصصی، رصد بازار جهانی و ارتباط میان تولید کنندگان، صادر کنندگان و سرمایه گذاران را دنبال کند.
وی گفت: این مرکز میتواند با مشارکت اتاق بازرگانی گیلان، رصد بازار جهانی فندق، به ویژه وضعیت ترکیه به عنوان یکی از بازیگران اصلی بازار، را دنبال کند و اطلاعات مورد نیاز را در اختیار باغداران و فعالان اقتصادی قرار دهد.
مصوبات شورا باید اجرایی و قابل پیگیری باشد
هوشیارفرد در پایان تأکید کرد: شورای گفتوگوی دولت و بخش خصوصی استان گیلان اگر به صورت فعال، منظم و مسئله محور عمل کند، میتواند در افزایش بهرهوری، کاهش مشکلات ساختاری، تقویت سرمایهگذاری، بهبود درآمد باغداران و توسعه پایدار کشاورزی استان نقش مهمی داشته باشد.
وی افزود: این شورا زمانی اثربخشتر خواهد بود که مصوبات آن صرفاً در حد طرح موضوع باقی نماند و برای هر مصوبه، مسئول اجرا، زمانبندی، منابع مالی و سازوکار نظارت و پیگیری مشخص شود.
این پژوهشگر کشاورزی تصریح کرد: در حوزه کیوی، زیتون و فندق نیز باید از طرحهای پراکنده عبور کرد و به سمت پروژههای کلان، مسئله محور و قابل اندازهگیری رفت؛ پروژههایی که در آنها دولت نقش تسهیلگر و تنظیمگر و بخش خصوصی نقش سرمایهگذار و مجری را ایفا کند.
وی در پایان گفت: اگر این همکاری به شکل هدفمند دنبال شود، میتوان بخشی از ظرفیتهای مغفول باغبانی گیلان را فعال کرد و این استان را از فروش محصول خام به سمت توسعه زنجیره ارزش، فرآوری، برندینگ و صادرات محصولات با ارزش افزوده بالاتر سوق داد.
از گفتگو تا اقدام؛ باغبانی گیلان در انتظار تصمیمهای اجرایی
در مجموع، توسعه باغبانی گیلان نیازمند عبور از نگاه صرفاً تولیدمحور و حرکت به سمت تکمیل زنجیره ارزش است؛ زنجیرهای که از تولید استاندارد و مدیریت باغ آغاز شود و تا فرآوری، بستهبندی، برندینگ، بازاریابی و صادرات ادامه پیدا کند.
در این مسیر، شورای گفتگوی دولت و بخش خصوصی میتواند نقش حلقه اتصال میان سیاستگذار، سرمایهگذار، تولیدکننده و بازار را ایفا کند؛ به شرط آنکه خروجی جلسات شورا به مصوبات مشخص، دارای زمانبندی، مسئول اجرایی، منابع مالی و سازوکار نظارت تبدیل شود. کیوی، زیتون و فندق هر یک مسائل متفاوتی دارند، اما در یک نقطه مشترک به یکدیگر میرسند و آن، ضرورت سرمایهگذاری در فناوری، کاهش خام فروشی و ایجاد ارزش افزوده در داخل استان است.
توسعه سردخانههای مدرن و بسته بندی استاندارد برای کیوی، نوسازی واحدهای روغنکشی و ایجاد زنجیره تولید باکیفیت در بخش زیتون و همچنین مکانیزاسیون، فرآوری و توسعه بازار فندق، میتواند بخشی از این مسیر را هموار کند.
از سوی دیگر، حضور مؤثر بخش خصوصی بدون ایجاد محیط مناسب سرمایهگذاری امکانپذیر نیست و دولت نیز میتواند با تسهیل مجوزها، اصلاح فرآیندهای اداری، تأمین مالی، حمایت از فناوریهای نوین و کاهش موانع سرمایهگذاری، زمینه حضور بیشتر سرمایهگذاران را فراهم کند.
آنچه در نهایت میتواند باغبانی گیلان را از وضعیت فعلی به سمت یک الگوی پایدار و رقابتپذیر سوق دهد، نه صرفاً افزایش تولید، بلکه افزایش ارزش محصول از مرحله باغ تا بازار است. در چنین الگویی، باغدار تنها فروشنده محصول خام نیست، بخش خصوصی صرفاً خریدار نیست و دولت نیز تنها نقش صادرکننده مجوز را بر عهده ندارد؛ بلکه هر سه ضلع در قالب یک زنجیره منسجم، مسئولیت مشخصی برای تولید، فرآوری، سرمایهگذاری و توسعه بازار خواهند داشت.
بر این اساس، تمرکز شورای گفتگوی دولت و بخش خصوصی در حوزه باغبانی میتواند فرصتی برای تبدیل مسائل انباشته شده این بخش به پروژههای کلان و عملیاتی باشد؛ پروژه هایی که نتیجه آن نه فقط افزایش درآمد باغداران، بلکه توسعه صنایع تبدیلی، ایجاد اشتغال، افزایش کیفیت محصولات و تقویت حضور محصولات باغی گیلان در بازارهای داخلی و خارجی خواهد بود.