چرا «ما امروز به سرود نیاز داریم؟»/ نقش «موسیقی و سرود» در پیچ‌های تاریخی ایران+صوت

موسیقی به عنوان عاملی مهم در شکلگیری هویت اجتماعی و فرهنگی جامعه، دارای کارکردهای مختلف سیاسی و فرهنگی نیز میتواند باشد. برای مثلا سرودهای ملی و موسیقیهای فولکلور به عنوان نمادی فرهنگی از هرجامعه در زمان صلح و ستیز حضور داشتهاند. کارکرد این سرودها در زمان ناملایمات و نبرد برجستهتر میشود چرا که در ناخودآگاه جامعه ریشه و بر عواطف میهنی و هویتی جامعه تاثیر و نفوذ دارد. ترانههای ملی و بومی قادر است جامعه را تشویق و ترغیب به اتحاد و دفاع از هویت تاریخی و مرزهای جغرافیایی و یا دستیابی به یک هدف مشترک کند. مثال های زیادی درین زمینه وجود دارد: ترانههای ضد نژاد پرستی در افریقای جنوبی، ترانههای ویکتور خارا در حمایت از آلنده، تصانیفی که در ایران در ابتدای شکلگیری جنبش مشروطه شکل گرفت، سرودهای انقلابی و جنگی و … چنین ترانهها و موسیقیهایی تقریبا در تاریخ سیاسی همه کشورها وجود دارند.سرودها و موسیقیهایی انگیزاننده و دلگرم کننده که با برجسته نمایی هویت اجتماعی و تاریخی یک جامعه افراد جامعه را به همبستگی، همذات پنداری بایکدیگر و مقاومت در برابر نابرابریها، ناملایمات و ستیزهها تشویق می کنند و اتحاد را به ارمغان میآورند.در ایران اما موسیقی نقش غیرقابلانکاری را در تحولات سیاسی و اجتماعی داشته است. شاید سابقه همراهی موسیقی با حرکتهای اجتماعی و خودجوش مردمی به اوایل دوران مشروطه برگردد. همزمان با شروع آزادیخواهی در اوان مسروطیت که مضامین انتقادی، اجتماعی، سیاسی، وطندوستی و ضد استبدادی در شعر راه یافت، عارف قزوینی هم ظهور کرد و همین افکار و مضامین را با موسیقی عجین کرد و با این کار اولین گام مهم را در ایجاد یک تحول سیاسی در تصنیفسازی برداشت و موسیقی را بستری برای نقد عقاید میهن دوستی و اجنبیستیزی قرار داد. نخستین اجرای این تصنیف، با صدای خود عارف بود. عارف این تصنیف را تنها با یک سه تار اجرا میکرده است که متأسفانه از اجراهای عارف هیچ نسخه صوتی وجود ندارد. این تصنیف بعدها، بارها توسط خوانندگان مختلف همچون عبدالله دوامی (۱۲۹۳) و عسگر عبدالله یف (در تفلیس و در همان سالها)، اجرا شده است. مشهورترین اجرای این اثر، مربوط به سال ۱۳۵۱ و با همکاری گروه شیدا به سرپرستی محمدرضا لطفی است. از دیگر اجراهای مشهور این اثر میتوان به اجرای محمدرضا شجریان، سالار عقیلی، علیرضا قربانی نیز اشاره کرد. در ادامه این تصنیف را با صدای سالار عقیلی میشنوید:در دوره حکومت 20 ساله رضاخان شرایط سیاسی و اجتماعی مطلوب مردم و به ویژه نخبگان نبود و طبیعتاً آنها به انحا مختلف از در مخالفت در میآمدند، مانند شاعر بلند آوازهای همچون ملک الشعرای بهار که با ساخت ترانههای ماندگار، نقش مهمی در موسیقی زمان خود ایفا کرد. یکی از آنها تصنیف مرغ سحر نام دارد که با آهنگسازی مرتضی نیداوود اجرا شد و سال های بعد نیز محبوبیت خود را همچنان حفظ کرد. مرغ سحر در واقع تصنیفی اعتراضی نسبت به دیکتاتوری رضاخانی بود. در ادامه این تصنیف را با صدای نادر گلچین بشنوید:در دوران حکومت پهلوی دوم آهسته آهسته با شکل گرفت جریانات انقلابی، موسیقی نیز شکل و شمایلی تازه یافت. تاثیرپذیری و تاثیرگذاری موسیقی در ایران سال 1357 به طور همزمان و موازی بوده و دوشادوش انقلاب و حتی گاهی جلوتر از هنرهایی مثل سینما و نقاشی عمل کرده است. بسیاری از سرودهای انقلابی قبل از به پیروزی رسیدن انقلاب به صورت زیر زمینی و با دستگاههای کاملا ابتدایی تولید و بصورت مخفیانه به دست مردم می رسیدند. سرودهای زیادی که به جرات می توان گفت بسیاری از آنها توسط نسل دوم و سوم انقلاب نیز حتی شنیده نشده است. موسیقی سنتی ایران که در چند ماه منتهی به انقلاب به ویژه پس از جمعه خونین میدان ژاله، زبان توفنده خشم انقلابی مردم شده بود، با حضور اساتید طراز اول و خوش فکر همچون شادروان محمدرضا لطفی، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان و دیگر اساتید بنام جلوه دیگر پیدا کرد.سرودهایی مانند الله الله تو پناهی بر ضعیفان یا الله، بهاران خجسته باد، از صلابت ملت و ارتش و سپاه ما، جاودانه شد از فروغ ظفر پگاه ما، به لاله درخون خفته، شهید دست از جان شسته، به خون درکشی خاک من، دشمن من، برخیزید ای شهیدان راه خدا، ای کرده بحر احیای حق جان فدا از جمله سرودهایی بودند که از ماهها قبل از پیروزی انقلاب ساخت آن آغاز شد و به نظم در آمد و تا سالها بعد از پیروزی انقلاب همچنان شنیده میشد. در ادامه یک نمونه از سرودهای آن زمان را میشنوید:تاریخ موسیقی بعد از انقلاب به نوعی با موسیقی دفاعمقدس گره خورده است. سرود یکی دیگر از مهمترین گونه هایی بود که در سالهای دفاع مقدس مورد استفاده اهالی موسیقی قرار گرفت. علاوه بر فعال بودن گروههای سرود دانش آموزی در مدارس سراسر کشور، برخی از گروه های سرود دانش آموزی شاخص در پشت جبهه ها و بعضا در مناطق عملیاتی، علیرغم خطراتی که وجود داشت برای رزمندگان برنامه اجرا میکردند. در آن سالها موسیقی دفاع مقدس که عمدتا موسیقی آوازی بود وظایفی به عهده داشت: نخستین و مهمترین این وظایف، تهییج رزمندگان و دادن روحیه به آنها در پشت و خط مقدم بود. این وظیفه به ویژه در شبهای عملیات به اوج خود میرسید. این استفاده از موسیقی برای تهییج مردم و رزمندگان در راه دفاع از وطن یکی از زیر شاخههای موسیقی حماسی به شمار میآید. دومین وظیفه پاسداشت شهدایی بود که هر روز پیکرهای پاک آنها به میان خانواده و محل زندگیشان برمیگشت. وظیفه سوم علاوه بر زنده نگهداشتن فضا و شور و حال پشت جبهه، در ایجاد انگیزه برای اعزام به جبهه در افرادی بود که در شهرها زندگی میکردند. البته در سالهای دفاع مقدس یک گونه موسیقی کاملا ویژه در دفتر موسیقی ایران شکل گرفت. نخستین بار یک جوان گمنام اهوازی در حضور بنیانگذار جمهوری اسلامی، بنیان این موسیقی ویژه را نهاد که تا آن روز سابقه روشنی نداشت. این موسیقی در ابتدا با فرم آشنای نوحهخوانی ارائه گردید، اما بهتدریج حالتی حماسی پیدا کرد، بهطوری که دیگر بیانگر غم و اندوهِ صرف نبود. به ظاهر تضادهایی هم در این شیوه پدید آمد.همانطور که عنوان شد در دهه 60 ما ژانر موسیقی انقلابی و جنگی را به وجود آوردیم و مدارس و سازمانهای مختلف نقش خوبی ایفا کردند. اما در دهه 70 فکر کردیم باید اِلمانهای قبلی را پاک کنیم و سرود نقش کمرنگتری پیدا کرد. و رفته رفته سرود از مدارس رفت و موسیقی پاپ جای آن را گرفت. بعد از انقلاب ما با موسیقی مشکل داشتیم و باید تأیید می شد اما مدیران معتقد بودند زمان استفاده از سرود تمام شده و باید به سراغ سرودهای حماسی برویم. اما امروز سرود بنابهدلایل مختلف نقش کمی را در جریانات سیاسی و اجتماعی بازی میکند. موضوعی که اتفاقا یکی از دغدغههای رهبر معظم انقلاب نیز هست. ایشان در دیدار اخیرشان با جمعی از شاعران دراین باره اظهار داشتهاند: سرعت و فراگیری عمومی سرود از همه انواع شعری بیشتر است و سرود مانند هوای تازه و بهاری در جامعه نفوذ میکند؛ بنابراین باید با تولید سرودهای خوب و ترویج مناسب آنها، کمبود و خلأ موجود در این عرصه را برطرف کرد. البته با وجود خلا مشهود سرود در فضای موسیقی ایران، هر از چندگاهی آثار ارشمند نیز تولید شده است که در ادامه یک نمونه از این تولیدات را میشنوید:خبرگزاری فارس طی سلسله گزارش‌‌‌‌‌ندای گیلان به نقل از هایی به آسیبشناسی وضعیت سرود در موسیقی امروز ایران خواهد پرداخت.گزارش از حسین سلیمیانتهای پیام/