ندای گیلان، گروه استان ها– رها افشار: شهر تاریخی گسکر در دل جنگل‌های هفت‌دغنان صومعه‌سرا، با پیشینه‌ای ارزشمند و بقایای برجای مانده از ادوار مختلف تاریخی، یکی از ظرفیت های مهم باستان شناسی و گردشگری استان گیلان به شمار می‌رود؛ محوطه‌ای که می‌تواند با برنامه ریزی اصولی و فراهم شدن زیرساخت های حفاظتی، به مقصدی برای گردشگری فرهنگی و تاریخی تبدیل شود، اما امروز با چالش هایی در زمینه حفاظت، کاوش‌های علمی و مدیریت عرصه تاریخی روبه‌رو است.
گسکر یا گیل‌گسکر، واقع در پهنه تاریخی هفت‌دغنان، مجموعه‌ای از شواهد و آثار تمدنی را در خود جای داده که بررسی و مطالعه آن‌ها می‌تواند ابعاد تازه‌ای از تاریخ، معماری و شیوه زندگی مردمان این منطقه را آشکار کند. بقایای سازه‌های تاریخی، آثار مرتبط با نظام آبرسانی و حمام‌های قدیمی، بخشی از ظرفیت‌های این محوطه برای مطالعات باستان‌شناسی و معرفی میراث فرهنگی گیلان است.
با این حال، اهمیت تاریخی گسکر تنها به آثار برجای مانده از گذشته محدود نمی‌شود؛ حفاظت از این محوطه، صیانت از بخشی از هویت تاریخی گیلان و فراهم کردن زمینه بهره‌برداری علمی و فرهنگی از آن، ضرورتی است که نیازمند هماهنگی میان دستگاه های مسئول و اجرای برنامه های حفاظتی مستمر است.
در این میان، حفاری های غیرمجاز، تعرض به عرصه و حریم محوطه و نگرانی ها درباره تخریب آثار تاریخی، ضرورت تسریع در تعیین تکلیف وضعیت مدیریتی و حفاظتی گسکر را دوچندان کرده است.
از سوی دیگر، اختلاف نظرها و چالش های اداری درباره مجوزهای لازم برای کاوش های باستان شناسی و اجرای طرح‌های حفاظتی و معرفی محوطه، از جمله مسائلی است که به گفته کارشناسان این حوزه، روند ساماندهی این میراث تاریخی را با دشواری مواجه کرده است.
در شرایطی که ایجاد سایت موزه می‌تواند زمینه حفاظت نظام‌مند از آثار، معرفی یافته های باستان شناسی و توسعه گردشگری فرهنگی را فراهم کند، تداوم مشکلات اجرایی و نبود هماهنگی مؤثر میان دستگاه های مرتبط، پرسش هایی جدی درباره آینده این محوطه تاریخی مطرح می‌کند.
برای بررسی وضعیت شهر تاریخی گسکر، تهدید های پیش روی آن، موانع کاوش های باستان شناسی و ضرورت ایجاد سایت‌موزه، با ولی جهانی، پژوهشگر حوزه باستان‌شناسی و سرپرست کاوش های باستان شناسی شهر تاریخی گسکر گفتگو کرده‌ایم.
گسکر قربانی ناهماهنگی‌های اداری شده است
جهانی با اشاره به اهمیت تاریخی و تمدنی شهر گسکر اظهار کرد: این محوطه از ظرفیت های ارزشمند باستان‌شناسی گیلان است و حفاظت از آن باید به‌عنوان یک اولویت جدی در دستور کار دستگاه‌های مسئول قرار گیرد.
وی با بیان اینکه گسکر طی سال های گذشته در معرض تهدیدهای مختلفی قرار داشته است، افزود: حفاری های غیرمجاز و تعرض به عرصه محوطه تاریخی، آسیب‌های جبران ناپذیری به میراث فرهنگی وارد می‌کند؛ زیرا در جریان این اقدامات، علاوه بر احتمال تخریب آثار، اطلاعات علمی و باستان شناختی نهفته در لایه‌های تاریخی نیز از بین می‌رود.
سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی شهر تاریخی گسکر با تأکید بر ضرورت حفاظت اصولی از این محوطه تصریح کرد: صیانت از گسکر تنها با انجام کاوش‌های باستان شناسی محقق نمی‌شود، بلکه به برنامه‌ای جامع برای حفاظت، مدیریت، ساماندهی و معرفی آثار نیاز دارد.
ضرورت ایجاد سایت‌موزه در شهر تاریخی گسکر
جهانی با اشاره به ظرفیت های این محوطه برای تبدیل شدن به یک مجموعه فرهنگی و گردشگری بیان کرد: ایجاد سایت موزه یکی از راهکارهای مهم برای حفاظت از آثار تاریخی گسکر و فراهم کردن زمینه بازدید علمی و هدفمند گردشگران است.
وی ادامه داد: اجرای چنین طرحی می‌تواند ضمن ساماندهی عرصه تاریخی، امکان معرفی یافته های باستان‌شناسی، افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت این میراث و ایجاد زمینه برای توسعه گردشگری فرهنگی در منطقه را فراهم کند.
این باستان‌شناس با اشاره به پیگیری های انجام شده در سال های گذشته گفت: برای تحقق این هدف، مطالعات و برنامه‌هایی در حوزه حفاظت و ساماندهی محوطه انجام شده است، اما برخی موانع اداری و مشکلات مربوط به هماهنگی میان دستگاه های مسئول، روند اجرایی شدن طرح‌ها را با دشواری مواجه کرده است.
۲۰ سال پیگیری برای رفع موانع اجرایی
جهانی با اشاره به سال ها فعالیت پژوهشی و پیگیری برای تعیین تکلیف وضعیت شهر تاریخی گسکر اظهار کرد: طی حدود دو دهه گذشته، موضوع حفاظت از این محوطه و فراهم کردن زمینه کاوش‌های علمی و ساماندهی آن از مسیرهای مختلف اداری پیگیری شده است.
وی افزود: برگزاری جلسات در سطح شهرستان و استان و طرح موضوع در نشست‌های مسئولان، از جمله اقداماتی بوده که با هدف رفع مشکلات و تسهیل اجرای برنامه‌های حفاظتی انجام شده است، اما به گفته وی، بخشی از این پیگیری‌ها تاکنون به نتیجه عملی مورد انتظار نرسیده است.
سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی شهر تاریخی گسکر با اشاره به ضرورت همکاری دستگاه‌های مرتبط تأکید کرد: حفاظت از محوطه های تاریخی مستلزم تقسیم وظایف روشن، تعامل بین‌بخشی و پرهیز از موازی‌کاری است؛ زیرا تداوم اختلافات اداری می‌تواند فرصت‌های موجود برای حفاظت و معرفی این آثار را از بین ببرد.
حفاری‌های غیرمجاز؛ تهدیدی جدی برای میراث گسکر
جهانی حفاری های غیرمجاز را یکی از نگرانی‌های جدی درباره آینده این محوطه دانست و گفت: هرگونه کاوش خارج از چارچوب علمی و بدون مجوز، علاوه بر آسیب رساندن به آثار تاریخی، موجب از بین رفتن شواهد و داده هایی می‌شود که برای شناخت دقیق‌تر پیشینه محوطه اهمیت دارند.
وی افزود: مقابله با این اقدامات نیازمند نظارت مستمر، حفاظت میدانی، همکاری دستگاه های مسئول و برخورد قانونی با متخلفان است. در کنار این اقدامات، باید زمینه انجام کاوش‌های علمی و حفاظت تخصصی از محوطه نیز فراهم شود تا آثار تاریخی از خطر تخریب مصون بمانند.
این باستان‌شناس تصریح کرد: گسکر تنها یک محوطه باستانی نیست، بلکه بخشی از میراث تاریخی و فرهنگی گیلان است و هرگونه آسیب به آن، به معنای از دست رفتن بخشی از اطلاعات مربوط به گذشته این سرزمین خواهد بود.
نجات گسکر در گرو تصمیم‌های اجرایی است
جهانی با تأکید بر ضرورت تعیین تکلیف موانع موجود در مسیر حفاظت از شهر تاریخی گسکر اظهار کرد: برای نجات این محوطه، باید تصمیم‌های اتخاذشده از مرحله مکاتبه و برگزاری جلسه فراتر برود و در قالب برنامه‌های عملیاتی، زمان‌بندی شده و قابل ارزیابی اجرا شود.
وی ادامه داد: تعیین مسئولیت دستگاه های مرتبط، تسهیل روند صدور مجوز های قانونی، تأمین الزامات حفاظتی، مقابله با حفاری‌های غیرمجاز و فراهم کردن مقدمات ایجاد سایت موزه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به بهبود وضعیت این محوطه کمک کند.
سرپرست کاوش‌های باستان‌شناسی شهر تاریخی گسکر در پایان تأکید کرد: حفاظت از این میراث ارزشمند نیازمند عزم اجرایی، هماهنگی میان دستگاه های مسئول و توجه جدی به ضرورت صیانت از آثار تاریخی است؛ موضوعی که تعلل در آن می‌تواند فرصت‌های مهم پژوهشی، فرهنگی و گردشگری گیلان را با خطر مواجه کند.
گسکر؛ میراثی که برای نجات به تصمیم‌های عملی نیاز دارد
آنچه از وضعیت شهر تاریخی گسکر برمی‌آید، ضرورت توجه هم‌زمان به حفاظت از آثار باستانی، مقابله با حفاری‌های غیرمجاز و رفع موانع اداری پیش روی کاوش‌های علمی و ساماندهی این محوطه است؛ مجموعه‌ای از چالش‌ها که تداوم آن‌ها می‌تواند فرصت‌های ارزشمند پژوهشی و گردشگری این میراث تاریخی را تحت تأثیر قرار دهد.
اگرچه طی سال‌های گذشته اقداماتی برای مطالعه و حفاظت از گسکر انجام شده است، اما دستیابی به نتیجه مطلوب، مستلزم هماهنگی مؤثر میان دستگاه های مسئول، تعیین تکلیف مسائل مرتبط با مدیریت عرصه تاریخی و تبدیل تصمیم‌ها و مصوبات به اقدامات اجرایی است.
در این مسیر، ایجاد سایت موزه می‌تواند به‌عنوان یکی از راهکارهای حفاظت پایدار، معرفی یافته‌های باستان‌شناسی و بهره‌گیری مسئولانه از ظرفیت‌های گردشگری منطقه مورد توجه قرار گیرد.
گسکر امروز بیش از هر زمان دیگری به برنامه‌ای جامع، مسئولیت پذیری دستگاه های مرتبط و نظارت مستمر نیاز دارد؛ برنامه‌ای که در آن، حفاظت از میراث تاریخی بر اختلافات اداری اولویت داشته باشد و امکان ادامه پژوهش‌های علمی و معرفی ظرفیت‌های این محوطه فراهم شود.
بی‌تردید، صیانت از شهر تاریخی گسکر تنها وظیفه یک دستگاه یا مجموعه تخصصی نیست، بلکه مسئولیتی مشترک در قبال میراث فرهنگی گیلان و تاریخ ایران است؛ مسئولیتی که تحقق آن به تصمیم‌های به‌موقع، همکاری بین‌بخشی و اقدام عملی برای جلوگیری از تخریب بیشتر این محوطه ارزشمند وابسته است.