مجید حسینی نثار-دکترای جامعه شناسی- مسایل اجتماعی ایران در یادداشتی در خصوص روز آمار و برنامه ریزی نوشت:
برای اولین بار در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۰ در سراسر جهان، آیین روز جهانی آمار برگزار شد. نام گذاری این روز از سوی کمیسیون آمار سازمان ملل متحد( UNSD ) بوده است. هدف از برگزاری این روز، تاکید بر اهمیت استفاده از آمارهای رسمی در بین تصمیم گیران و سیاست گذاران در بالاترین سطح دولتی و توجه ملی به آن می باشد. در ایران نیز، روز اول آبان، به عنوان روز « آمار و برنامه ریزی» نام گذاری شده است، تا فرصتی باشد برای توجه هر چه بیشتر مسوولان، محققان و صاحب نظران به جایگاه و اهمیت دو مقوله همپای آمار و برنامه ریزی در جهت پیشرفت و پیشبرد اهداف کوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت برنامه های توسعه در سطوح مختلف کشور، استان و شهرستان. این یادداشت در آستانه روز آمار و برنامه ریزی سال ۱۴۰۱ و با درنظر گرفتن دو سوال اساسی، نگاشته شده است: ۱- استفاده از آمار و اطلاعات دقیق و به روز تا چه حد می تواند در رسیدن یک سیستم به اهداف خود، موثر باشد؟ ۲- ارتباط بین آمار و برنامه ریزی به عنوان دو بال توسعه، چگونه است؟
انجام برنامه ریزی های علمی، یکی از راه های دستیابی به حقایق و واقعیت های موجود در جامعه و کشف منابع و راهکارهای جدید برای پاسخ گویی به نیازها و خواسته های متحول انسان و جامعه به شمار می رود. برنامه ریزی، سلسله فعالیتهایی است که برنامه ریزان انجام می دهند تا ضمن پی بردن به واقعیت ها، از وضعیت موجود و چالش های پیش رو، گذر کنند و به اهداف مطلوب و آرمانی در بخش های مختلف جامعه برسند. برنامه ریزی دقیق، اصولی و متناسب، همواره یکی از معیارهای توسعه یافتگی جوامع محسوب می گردد و همان گونه که شواهد تجربی و تاریخی نیز نشان می دهد؛ ترقی و پیشرفت کشورهای توسعه یافته جهان، ریشه در برنامه ریزی در زمینه های مختلف داشته است. بر این اساس، می توان گفت که راه پیشرفت هر جامعه وکشور و رسیدن به توسعه نیز، از برنامه ریزی می گذرد.
قدم اول در فرآیند برنامهریزی، تهیه اطلاعات و آمار از تمامی امکانات بالقوه و بالفعل جامعه در تمام بخشهای فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی است. از آن جایی که برنامه ریزی شامل پیشبینی وضعیت آینده بر اساس داده های امروز است و کیفیت اطلاعات، نتیجه اصلی برنامه ریزی را تعیین میکند، اگر اطلاعات صحیح و دقیق نباشد، برنامه ریزی اعتبار خود را از دست می دهد. بنابراین، بدون وجود نظام آماری در جهت تولید اطلاعات صحیح و جامع و به دنبال آن تحلیلی روشن و علمی از این اطلاعات، حرکت در راه برنامهریزی و کار تهیه برنامه، امری محال و غیرممکن و مانند حرکت بدون نقشه در مسیری ناشناخته و پر پیچ و خم خواهد بود. ممکن است. چنین برنامه ای، هیچگاه به مقصد نرسد. در واقع، این نوع برنامهریزی نه تنها مفید نخواهد بود، بلکه، می تواند ضرر و زیان فراوانی را هم دربر داشته باشد.
تجربه نشان داده تا زمانی که اطلاعات لازم و کافی از جوانب مختلف در اختیار نباشد، امکان برنامه ریزی دقیق نیز میسر نخواهد بود. میزان قدرت تصمیم گیری و تصمیم سازی بهینه، بستگی به عواملی دارد که از جمله مهمترین آن ها، در اختیار داشتن آمار و اطلاعات صحیح و بههنگام است. در واقع، هنگامی در جهت تأمین منافع ملی قادر به برنامهریزی هستیم که آمار و اطلاعات در زمینه امکانات بالقوه و بالفعل فراهم آمده باشد. بر این اساس، در هر جامعهای که توان علمی، بالاتر باشد و اطلاعات بیشتری وجود داشته باشد، قدرت تصمیمگیری نیز افزایش مییابد و با انجام برنامهریزیها، شرایط زندگی بهتری فراهم میشود.
می توان گفت، توسعه بدون برنامه ریزی و دسترسی به آمار و اطلاعات دقیق و به روز، امکان پذیر نخواهد بود. البته این آمار و اطلاعات باید بر پایه علمی و درست، گردآوری شده باشد. همچنین، پردازش، تفسیر، و تحلیل داده ها باید مبتنی بر اصول و رویکرد مشخصی باشد تا بتوان به الگوی روشنی در عمل رسید. جمع آوری حجم بزرگی از داده ها بدون درنظر گرفتن مقدمات علمی و نظری لازم، ممکن است برای استفاده در برنامه ریزی، آن چنان که باید، مفید نباشد.
از طرفی، نقش و وظیفه آمار مانند چراغی است برای روشنکردن نقاط تاریک و مبهم جامعه. نتایج تهیه و تولید آمار، جامعه را قادر میسازد تا به قضاوت بنشیند که در مورد مسأله مشخصی نسبت به مقطع زمانی معین، چه اتفاقی افتاده است؟ پیشرفت، توقف و یا عقبرفت، کدام یک حاصل شده؟ آمار، ابزاری کارا برای پردازش و تحلیل وضعیت گذشته، حال و آینده است. ارزیابی استراتژی های اتخاذ شده به وسیله مدیریت تصمیم ساز و تصمیم گیر و ایجاد شرایطی برای پیش بینی وضعیت آتی، با کم ترین انحراف از واقعیت، بیانگر اهمیت آمار در مقوله برنامه ریزی است. از این رو، آمار به منزله ابزاری برای بهینه کردن تصمیم سازی و تصمیم گیری مدیریت و ارزیابی عملکرد در سطوح مختلف است. چنانچه آمار و اطلاعات بر اساس استانداردهای لازم و کافی و به دور از جهت گیری های ارزشی و یک سویه، تهیه نشده باشد، بسیار فریبنده و گمراه کننده خواهد بود و با انحراف از واقعیت، نه تنها گامی در راستای بهینه کردن وضع موجود نخواهد بود، بلکه می تواند برنامه ریزی را با اختلال مواجه کند و سیستم( شامل: سازمان، جامعه، کشور، استان، شهر و…) را به سوی درجا زدن و عقب راندن، بکشاند. لازمه رهایی از چنین وضعیتی، پایه ریزی نظام آماری دقیق، روشن، شفاف، علمی و بدون جهت گیری و وجود کارگزاران و متخصصان مستقل، می باشد.
در نهایت، می توان گفت که آمار و برنامه ریزی، دو پدیده همراه یکدیگر هستند و در تعامل با هم معنا و مفهوم می یابند. به همین خاطر، اهمیت آمار و نقش استراتژیک و راهبردی آن در فرآیند برنامه ریزی، همواره مورد توجه اندیشمندان بوده است و غفلت از آن می تواند باعث کاهش سرعت یا توقف حرکت چرخ توسعه باشد.