برای به ثبات رسیدن بازار ارز چه باید کرد؟

ندای گیلان-حمید آذرمند:در اقتصاد ایران از آنجا که سیاستگذار، در فقدان یک چارچوب مناسب سیاست پولی، همواره از لنگر اسمی ارز برای اهداف سیاست پولی خود بهره برده است، لذا کنترل نرخ ارز برای دولت‌ها از اهمیت زیادی برخوردار بوده است و از گذشته، دولت‌ها همواره تمایل زیادی به تثبیت نرخ ارز اسمی داشتند. مساله آن است که اقتصاد ایران همواره با یک تورم مزمن و ساختاری مواجه بوده است به‌طوری‌که میانگین نرخ تورم چهار دهه گذشته رقمی در حدود ١٩ درصد بوده است. در شرایط تورمی، حمایت از سیاست تثبیت نرخ ارز اسمی، مستلزم مداخله گسترده بانک مرکزی در بازار ارز و فروش ارز از محل ذخایر ارزی است. از آنجا که چنین سیاستی به مدت طولانی قابل دوام نیست لذا در ادوار مختلف، اقتصاد ایران شاهد جهش نرخ ارز بوده است. جهش نرخ ارز، تا حد زیادی متاثر از تورم مزمن اقتصاد است و در یک چرخه معیوب، از طریق عامل انتظارات بر نرخ تورم اثر می‌گذارد. با نگاهی به روند تغییرات نرخ ارز طی چندسال گذشته ملاحظه می‌شود که نرخ ارز اسمی در بازار غیررسمی تا پیش از سال ١٣٨٩ تا مدت‌ها روند تثبیت‌شده‌ای داشت. با افزایش نرخ تورم در سال ١٣٩٠ و افزایش تفاضل تورم داخل و خارج، زمینه جهش نرخ ارز در سال ١٣٩١ فراهم شد.

تفاضل تورم ریال و دلار در همان دوره به‌طور متوسط به بیش از ١٨ درصد رسیده بود. در آن زمان با وجود تمایل دولت، تثبیت نرخ ارز دوامی نیافت و افزایش نرخ ارز از سال ١٣٩٠ آغاز شد و در سال ١٣٩١ با جهش شدید مواجه شد. طی سال‌های ١٣٩٣ تا ١٣٩۶ نیز این چرخه تکرار شد و روند کاهش نرخ ارز حقیقی تا پاییز ١٣٩۶ ادامه یافت. در این دوره نیز عواملی مانند انباشت شکاف بین تورم داخل و خارج، کاهش نرخ سپرده بانکی در تابستان سال گذشته و اثرگذاری عامل انتظارات و هجوم سوداگران به بازار ارز، نرخ ارز را در زمستان سال گذشته با جهش مواجه کرد. جهش اخیر نرخ ارز طبیعتا هم بر افزایش نرخ تورم تاثیر خواهد گذاشت و هم به واسطه ایجاد انحراف نقدینگی از سرمایه‌گذاری به سمت سوداگری، بر کاهش سرمایه‌گذاری و رشد اقتصادی در دوره‌های بعد تاثیر خواهد گذاشت. در چارچوب جدید سیاست‌های ارزی، نرخ ارز با حمایت دولت تثبیت شده و مقررات سختی برای مدیریت منابع ارزی در نظر گرفته شده است. با این حال برای پایداری و کارایی سیاست‌های ارزی، این مساله بسیار حایز اهمیت است که زمینه‌های جهش ارز در آینده کاهش یابد. همان‌طور که گفته شد، مهم‌ترین عامل اقتصادی بی‌ثباتی نرخ ارز، تورم مزمن اقتصاد ایران است و کاهش تورم مزمن نیز مستلزم اصلاحاتی مانند افزایش انضباط مالی و توازن بودجه دولت، استقلال بانک مرکزی، اصلاح ساختار نظام بانکی و مدیریت مناسب درآمدهای نفتی و نظایر آن است. علاوه بر ضرورت کنترل تورم، موفقیت دولت در سیاست‌های ارزی، مستلزم اقداماتی مانند رفع انحصار خرید ارز نفتی توسط بانک مرکزی، استفاده از ظرفیت بازار بورس برای افزایش شفافیت و کارایی بازار ارز، پایبند بودن به الزامات رژیم ارزی شناور و اجتناب از تثبیت نرخ ارز اسمی و در نهایت رفع تدریجی برخی محدودیت‌های وضع شده فعلی به‌دنبال برقراری آرامش در بازار ارز است.